Daşkəsən rayonu: qədim qalalar diyarı

Daşkəsən rayonu Azərbaycanın qərbində, Kiçik Qafqazın şimal-şərq hissəsində, dəniz səviyyəsindən 1600–1800 metr hündürlükdə yerləşir. Rayonun adı mərkəzi olan Daşkəsən şəhərinin adından götürülüb, toponimin özü isə «daş (dəmir filizi) çıxarılan yer» mənasını verir. Ərazinin sahəsi 1046 kvadrat kilometrdir, əhalisinin sayı isə təxminən 31 238 nəfərdir. Rayonun inzibati mərkəzi Kəşkəçay çayının sol sahilində yerləşən Daşkəsən şəhəridir, Gəncədən təxminən 36–43 km, Bakıdan isə təxminən 400 km məsafədədir.

İnzibati ərazinin formalaşma tarixi

Bu ərazidə inzibati vahidin formalaşma tarixi 1930-cu ildən başlayır. Dəstəfur rayonu 1930-cu il avqustun 8-də Dəstəfur kəndi mərkəz olmaqla yaradılıb. 1943-cü il iyunun 30-da rayon mərkəzi Yuxarı Daşkəsən kəndinə köçürülüb, 1948-ci ildə isə Daşkəsən şəhərinə köçürülüb. 1956-cı il aprelin 2-də rayon Daşkəsən adlandırılıb. Sonradan, 1962-ci ildə rayonun ərazisi müvəqqəti ləğv edilərək Xanlar rayonuna verilib, lakin artıq 1965-ci ildə rayon müstəqil statusda bərpa olunub.

Ancaq bu torpaqların məskunlaşma tarixi inzibati dəyişikliklərdən qat-qat qədimdir. Daş dövrünə aid olan «Nağaradağı» abidəsi, habelə Zağalı, Qurubulaq, Xoşbulaq və Dərdərə kəndlərindəki arxeoloji qazıntılar Daşkəsən tarixinin daş dövrünə qədər uzandığını göstərir.

Təbiət və iqlim

Dağlıq relyef rayonun təbii şəraitinin müxtəlifliyini müəyyən edir: burada dağətəyi çəmənliklər, meşə massivləri və qayalı dərələr bir-birini əvəz edir. Zəngin heyvanat aləminə cüyür, ceyran, maral, dağ keçisi, dovşan, meşə dələsi, ox donuzu, çöl donuzu, porsuq, vaşaq, canavar, ayı, tülkü və çaqqal daxildir. Dağlıq zonalarda yerli təsərrüfatlar ənənəvi olaraq meyvəçilik və üzümçülüklə məşğul olur, heyvandarlıq isə kənd təsərrüfatının əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

İqtisadiyyat: dağ-mədən sənayesinin mərkəzi

Rayonun adı onun iqtisadi profili ilə birbaşa bağlıdır. XX əsrin ortalarından etibarən ərazi Azərbaycanda dəmir filizi hasilatının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib - məhz burada dağ-mədən kombinatı fəaliyyət göstərir, həmçinin alunit hasilatı və beynəlxalq bazarlara çıxışı son illərdə genişlənən məşhur Daşkəsən mərməri hasil edilir müəssisələri işləyir. Sənaye ixtisaslaşması Daşkəsən şəhərinin özünün simasını da formalaşdırıb — şəhər 1943-cü ilin müvəqqəti geoloji qəsəbəsindən böyük sənaye mərkəzinə çevrilib.

Tarixi-mədəni irs

Rayon ərazisində müxtəlif dövrlərə aid çoxlu sayda abidə qorunub saxlanılıb. Onların arasında Bəyan kəndindəki XV əsrə aid Çirçavənd kilsəsi, XIX əsrə aid Quşqaraçay çayı üzərindəki körpü, Qurubulaq kəndindəki daş dövrünə aid «Dikdaş qalaçası» və dəmir dövrünə aid «Arkinaz qalaçası», Əmirvar kəndindəki «Geyçelilər Yurdu» qalası, XV əsrə aid «Qara inək» mağarası, Xoşbulaq kəndindəki tunc dövrünə aid «Molla Abdulla Bulağı» qalası, həmçinin Zağalı kəndində tunc dövrünə aid 120-dən çox kurqan və daş qəbiristanlıq var. Bundan əlavə, rayon ərazisində «Daştəpə» və «Çoban daşı» qalaları yerləşir.

Sosial sahə və infrastruktur

Rayon inkişaf etmiş sosial infrastruktura malikdir. Daşkəsən rayonunda 110 çarpayılıq 3 xəstəxana, 28 həkim ambulatoriyası və epidemiologiya və gigiyena mərkəzi fəaliyyət göstərir, burada 26 həkim və 115 orta tibb işçisi çalışır. Daşkəsən şəhərində mərkəzi kitabxana, tarix-diyarşünaslıq muzeyi, rəsm qalereyası, uşaq incəsənət məktəbi və rayon mədəniyyət mərkəzi fəaliyyət göstərir ki, bu da şəhəri təkcə sənaye deyil, həm də regionun mədəniyyət mərkəzinə çevirir.

Nəticə

Daşkəsən rayonu zəngin tarixi irsi, Kiçik Qafqazın unikal təbii landşaftlarını və Azərbaycanın ən mühüm sənaye mərkəzlərindən birinin statusunu özündə birləşdirir. Qədim qalalar, məbədlər və kurqanlar burada müasir dağ-mədən müəssisələri ilə yanaşı mövcuddur, dağlıq relyef və flora-faunanın müxtəlifliyi isə rayonu ekoturizm və etnoturizm həvəskarları üçün cəlbedici bir istiqamətə çevirir.