Eritreya

Eritreya: Afrika Buynuzunda, Qırmızı dəniz sahilində yerləşən ölkə

Eritreya Afrikanın şimal-şərqində, Afrika Buynuzu regionunda yerləşir və Qırmızı dənizə çıxışı var. Şimal-qərbdə Sudan, cənubda Efiopiya, cənub-şərqdə Cibuti ilə həmsərhəddir. Sahəsi təxminən 117,6 min kvadratkilometrdir. Əhalisi təxminən 3,5 milyon nəfər qiymətləndirilir, lakin dəqiq məlumat yoxdur: müstəqillikdən sonra siyahıyaalma keçirilməyib. Rəsmi adı Eritreya Dövlətidir. Paytaxt Asmara şəhəri təxminən 2,3 min metr hündürlükdə, dağlıqda yerləşir. Ən böyük limanlar Massava və Assabdır. Valyuta nakfadır. Konstitusiyada rəsmi dil təsbit edilməyib, ünsiyyətdə və idarəetmədə tiqrinya, ərəb və ingilis dillərindən istifadə olunur. Ölkənin adı Qırmızı dənizin yunan və latın adından (Mare Erythraeum) gəlir.

Təbiət

Ərazi üç zonaya bölünür. Mərkəzdə mülayim iqlimli dağlıq yerləşir, əhalinin böyük hissəsi burada yaşayır. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi olan Emba-Soira dağı təxminən 3 min metrə çatır. Qərbdə Sudanla həmsərhəd quraq düzənliklər uzanır. Cənub-şərqdə vulkanları və şoran düzləri olan Danakil çökəkliyi yerləşir, bu, yer üzünün ən isti yerlərindən biridir. Qırmızı dəniz sahilinin uzunluğu min kilometrdən çoxdur. Sahilin yaxınlığında Dahlak arxipelaqı var, bu, iki yüzdən çox mərcan adasıdır və onların əksəriyyətində insan yaşamır.

Tarix

Müasir Eritreya ərazisində qədim dövrdə Aksum krallığının torpaqları yerləşirdi. Adulis limanı onu Misir, Ərəbistan və Hindistanla birləşdirirdi. Sonralar sahilə ərəb və Osmanlı hökmdarları sahib oldu, Massava uzun müddət Osmanlı və Misir qalası olaraq qaldı.

1890-cı ildən Eritreya İtaliya koloniyası idi və ölkəyə indiki adı məhz italyanlar verdi. Onlar dəmir yolu çəkdilər və Asmaranı yenidən qurdular. 1941-ci ildə, İkinci Dünya müharibəsi zamanı italyanları Böyük Britaniya sıxışdırıb çıxardı və ölkə Britaniya idarəçiliyi altında qaldı. 1952-ci ildə BMT-nin qərarı ilə Eritreya Efiopiya ilə federasiyaya daxil oldu, 1962-ci ildə isə Efiopiya onun muxtariyyətini ləğv edib ərazini ilhaq etdi.

1961-ci ildən müstəqillik uğrunda silahlı mübarizə başladı, onu əvvəlcə Eritreya Azadlıq Cəbhəsi, sonra isə Eritreya Xalq Azadlıq Cəbhəsi apardı. O, təxminən otuz il davam etdi. 1991-ci ilin mayında üsyançılar Asmaraya daxil oldular. 1993-cü ilin aprelindəki referendumda səsvermədə iştirak edənlərin böyük əksəriyyəti müstəqilliyin lehinə səs verdi, ölkə onu 1993-cü il mayın 24-də elan etdi. Bu tarix milli bayrama çevrildi. O vaxtdan ölkəyə İsayas Əfvərki rəhbərlik edir.

1998-2000-ci illərdə Efiopiya ilə sərhəd müharibəsi getdi. Sülh sazişi 2000-ci ildə Əlcəzairdə imzalandı, sərhəd komissiyası 2002-ci ildə qərar çıxardı, lakin sərhədyanı rayonlar ətrafında mübahisə uzun müddət həll olunmadan qaldı. Yalnız 2018-ci ilin iyulunda iki ölkənin liderləri müharibə vəziyyətinin başa çatdığını elan etdilər. 2018-ci ilin noyabrında BMT Təhlükəsizlik Şurası 2009-cu ildə Eritreyaya qarşı tətbiq edilmiş sanksiyaları ləğv etdi. Efiopiyanın Tiqray bölgəsində 2020-2022-ci illərdəki münaqişədə eritreyalı qoşunlar da iştirak edirdi. Sonralar Asmara ilə Əddis-Əbəbə arasındakı münasibətlər yenidən pisləşdi.

Dövlət quruluşu

Eritreya birpartiyalı sistemi olan respublika hesab edilir. Yeganə leqal partiya Demokratiya və Ədalət üçün Xalq Cəbhəsidir. Konstitusiya 1997-ci ildə qəbul edilib, lakin qüvvəyə minməyib. Ölkədə ümummilli seçkilər keçirilməyib, parlament çoxdan toplaşmır, müstəqil KİV yoxdur. Müddətsiz milli xidmət emiqrasiyanın əsas səbəblərindən biri olaraq qalır. İnsan hüquqları təşkilatları və BMT qurumları ölkədəki insan hüquqları vəziyyətini dəfələrlə tənqid ediblər. Eritreya hakimiyyəti bu qiymətləndirmələri rədd edir və onları siyasi motivli adlandırır.

Nələri görməli

Əsas görməli yer paytaxt Asmaradır, o, 2017-ci ildə YUNESKO siyahısına daxil edilib. Şəhər 1930-cu illərin italyan modernist memarlığını qoruyub saxlayıb, bunların arasında təyyarə formasında olan «Fiat Taqliero» yanacaqdoldurma məntəqəsinin binası, kinoteatrlar, kafelər və katolik kafedralı var. Sahildə Osmanlı və Misir tikililəri olan Massava yerləşir, yaxınlığında isə dalğıclar arasında məşhur olan Dahlak arxipelaqının adaları var. Danakil dərəsində vulkan gölləri və şoran düzləri görmək olar, lakin ora səfərlər xüsusi ehtiyatlılıq tələb edir. Qədim Koxayto şəhərinin xarabalıqları ölkənin cənubundadır. Eritreyaya az turist gəlir, bir çox dövlət isə sərhədyanı rayonlara səfərdən çəkinməyi tövsiyə edir.

İnsanlar, dil və mətbəx

Ölkə çoxmillətlidir. Rəsmi olaraq doqquz xalq tanınır: tiqrinya, tiqre, afar, saho, bilen, kunama, nara, hadareb və raşaida. Ən böyük qrup əsasən dağlıqda yaşayan tiqrinyalardır. İnanclılar arasında xristianlar, əsasən Eritreya Tevahedo Pravoslav Kilsəsinin tərəfdarları, və müsəlmanlar təxminən bərabər sayda yayılıb.

Mətbəxin əsasını acı souslar və bişirilmiş ətlə, məsələn, zigni və tsebhi ilə verilən injera (tef unundan hazırlanan yastı turş çörək) təşkil edir. Qəhvə mərasimi qonaqpərvərliyin mühüm hissəsi sayılır. İtalyan təsirinə görə Asmarada makaron, pitsa və kapuçino təqdim olunur. Məşhur idman növü velosiped idmanıdır, eritreyalı yarışçılar beynəlxalq yarışlarda çıxış edirlər.

İqtisadiyyat

Əhalinin böyük hissəsi, əsasən natural təsərrüfatda olmaqla, kənd təsərrüfatında çalışır. Qızıl, mis və sink hasilatı inkişaf edir. Gəlirlərin xeyli hissəsini xaricdə yaşayan eritreyalıların pul köçürmələri təmin edir. Ölkə dünyanın ən yoxsul ölkələrindən biri olaraq qalır, iqtisadiyyat dövlətdən çox asılıdır. Dəqiq statistik məlumatlar nadir hallarda dərc olunur, ona görə beynəlxalq təşkilatların qiymətləndirmələri fərqlənir.