Füzuli rayonu: tarix, coğrafiya, bərpa

Füzuli rayonu Azərbaycan Respublikasının Qarabağ bölgəsində yerləşən inzibati-ərazi vahididir. Rayon Qarabağ dağ silsiləsinin cənub-şərq ətəklərindən Araz çayına qədər uzanan maili düzənlik və alçaq ərazilərini əhatə edir. Bölgə inzibati vahid kimi ilk dəfə 1827-ci ildə "Qarabulaq" adı ilə yaradılmış, 1930-cu il avqustun 8-də isə müstəqil rayon statusu alaraq "Qaryagin" adlandırılmışdır. 1959-cu ilin aprelində böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin anadan olmasının 400 illiyi münasibətilə rayonun adı dəyişdirilərək bugünkü "Füzuli" adını almışdır. Rayonun mərkəzi Bakıdan 310 kilometr cənub-qərbdə yerləşən Füzuli şəhəridir.

Azıx mağarası — qədim insan məskəni

Füzuli rayonu təkcə müasir tarixi ilə deyil, arxeoloji zənginliyi ilə də diqqəti cəlb edir. 1968-ci ildə arxeoloq Məmmədəli Hüseynov tərəfindən rayon mərkəzindən təxminən 15 kilometr aralıda yerləşən Azıx mağarasında preneandertal insan — Azıxantropun alt çənə sümüyü aşkar edilmişdir. Bu tapıntı Azıx mağarasını qədim insan məskunlaşması baxımından dünyada üçüncü yerə çıxarmış və Qarabağ ərazisinin paleolit dövründən bəri məskunlaşmış olduğunu sübut etmişdir. Rayon ərazisində Qaraköpəktəpə, Qarabulaq kurqanları, Günəştəpə kimi digər arxeoloji obyektlər də araşdırılmışdır. Memarlıq abidələri arasında Əhmədalılar (Arğalı) türbəsi, Babı türbəsi və Qarğabazar kəndindəki Hacıqiyasəddin məscidi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

İşğal dövrü və Vətən müharibəsində azad olunma

Füzuli rayonu 1993-cü il avqustun 23-də Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. İşğal nəticəsində rayon sakinlərindən yüzlərlə insan şəhid olmuş, itkin düşmüş və ya əsir götürülmüşdür. Ötən illər ərzində rayonun 22 yaşayış məntəqəsi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əməliyyatları nəticəsində geri qaytarılsa da, əsas hissəsi işğal altında qalmışdır.

2020-ci il 27 sentyabr tarixində başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Füzuli istiqamətində aparılan əməliyyatlar müharibənin ən mühüm döyüşlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür. Həmin əməliyyat nəticəsində Füzuli şəhəri də daxil olmaqla rayonun bütün ərazisi — 62 yaşayış məntəqəsi — işğaldan azad edilmişdir. 2020-ci il oktyabrın 17-də Füzuli rayonu tam şəkildə azad olunmuşdur.

Bərpa-quruculuq işləri və Böyük Qayıdış

İşğaldan azad edildikdən sonra Füzuli rayonunda genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri aparılır. Dövlət başçısı İlham Əliyev 2021-ci ilin oktyabrında rayona səfər edərək bərpa prosesinə start vermişdir. 2023-cü ilin avqustundan etibarən Füzuli şəhərinə köçkünlərin qayıdışı rəsmi şəkildə başlanmış, ilk mərhələdə 144 ailə öz doğma torpaqlarına köçürülmüşdür. Bu proses ardıcıl şəkildə davam edərək bu günədək minlərlə insanın Füzuliyə qayıtmasına imkan yaratmışdır. Böyük Qayıdış Proqramının birinci mərhələsinin sona çatacağı dövrədək on minlərlə keçmiş məcburi köçkünün rayona qayıdacağı planlaşdırılır.

Bərpa işlərinə beynəlxalq tərəfdaşlar da öz töhfələrini verir — Türk dövlətlərinin dəstəyi ilə rayonda məscid, məktəb və uşaq yaradıcılıq mərkəzləri kimi sosial obyektlər inşa olunur. Bu layihələr həm regionun infrastrukturunun yenidən qurulmasına, həm də köçkünlərin doğma torpaqlarına dönüşünün sürətlənməsinə xidmət edir.

Nəticə

Füzuli rayonu həm qədim tarixi, həm mürəkkəb müasir keçmişi, həm də bugünkü intensiv bərpa prosesi ilə Azərbaycanın diqqət mərkəzində olan bölgələrdən biridir. Azıx mağarasından tutmuş müasir infrastruktur layihələrinə qədər bu ərazi ölkənin həm tarixi irsini, həm də gələcəyə doğru inkişaf potensialını əks etdirir.