Gəmi qəzası: səbəblər, tarix və fəlakətlərin nəticələri

Gəmi qəzası — gəmi ilə baş verən və onun ciddi zədələnməsinə, qismən və ya tam batmasına, yaxud üzmə qabiliyyətinin itirilməsinə səbəb olan fəlakətdir. Nəticədə gəmi ciddi təmir olmadan istifadəyə yararsız olur və ya tamamilə məhv olur. Təxminlərə görə, dənizçilik tarixi boyu üç milyondan çox belə hadisə baş verib. Təkcə Şimali Amerikanın Böyük Göllərinin dibində on minə yaxın batmış gəmi yatır.

Bu hadisə texnologiyanın inkişafına baxmayaraq, dəniz nəqliyyatı üçün ən ciddi təhlükələrdən biri olaraq qalır.

Gəmi qəzalarının əsas səbəbləri

Əksər qəzalar bir neçə amilin birləşməsi ilə bağlıdır. Mütəxəssislər aşağıdakı əsas səbəbləri qeyd edirlər:

- İnsan amili və naviqasiya səhvləri. Toqquşmaların qarşısının alınması qaydalarının pozulması, səhv manevrlər, ekipajın yorğunluğu və ya laqeydliyi bütün halların 75 faizini təşkil edir.
- Pis hava şəraiti və təbii fəlakətlər. Fırtınalar, qasırğalar, dumanlar, «qatil dalğalar» və buzun təzyiqi tez-tez həlledici olur.
- Digər gəmilərlə, riflərlə, aysberqlərlə və ya sualtı obyektlərlə toqquşmalar.
- Konstruktiv çatışmazlıqlar, zəif sabitlik, həddindən artıq yüklənmə və ya avadanlığın sıradan çıxması.
- Yanğınlar, göyərtədə partlayışlar və hərbi əməliyyatlar.

Sərnişin və ya yükün həddindən artıq yüklənməsi xüsusilə inkişaf etməkdə olan regionlarda bərə və kiçik gəmilər üçün təhlükəlidir.

Tarixdə məşhur gəmi qəzaları

Ən böyük faciələrdən biri 1912-ci ildə «Titanik»in batmasıdır. Layner Şimali Atlantikada aysberqlə toqquşdu və batdı, 1500-dən çox insanın həyatına son qoydu. Fəlakət xilasetmə vasitələrinin kritik çatışmazlığını göstərdi və dənizdə həyat təhlükəsizliyi üzrə beynəlxalq konvensiyanın yaradılmasına səbəb oldu.

1987-ci ildə «Donya Pas» bərəsi Filippin sahillərində tanker ilə toqquşdu. 4300-dən çox insan həlak oldu — bu, ən böyük mülki dəniz fəlakətlərindən biridir. 1994-cü ildə «Estoniya» bərəsi Baltik dənizində fırtına zamanı burun vizorunun zədələnməsi nəticəsində batdı, 852 insan qurban oldu.

2012-ci ildə İtaliya sahillərində «Kosta Konkordiya»nın qəzası 32 insanın həyatına son qoydu və kapitanın səhvlərinin nəticələrinə nümunə oldu. XXI əsrdə iri fəlakətlər tez-tez Asiya və Afrikada həddindən artıq yüklənmiş bərələrlə bağlıdır.

Nəticələr və təhlükəsizlik tədbirləri

Gəmi qəzaları yalnız insan tələfatına deyil, həm də ekoloji fəlakətlərə — neft və zəhərli maddələrin dağılmasına səbəb olur. Onlar həmçinin beynəlxalq dəniz hüququnu və standartları dəyişdirir.

Müasir tədbirlərə məcburi xilasetmə vasitələri, xəbərdarlıq sistemləri, müntəzəm təlimlər, peyk monitorinqi və gəmilərin texniki vəziyyətinə ciddi nəzarət daxildir. SOLAS beynəlxalq konvensiyası təhlükəsizlik üzrə vahid tələbləri müəyyən edir. Xilasetmə əməliyyatlarının təşkili, helikopterlərin və xüsusi gəmilərin istifadəsi sağ qalma şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Tərəqqiyə baxmayaraq, risk qalır. Hər il dünya donanması onlarla iri gəmi itirir. Səbəbləri anlamaq və qaydalara riayət etmək dənizdə faciələri minimuma endirməyə kömək edir.