Gəncə qapıları

Gəncə qapıları — Azərbaycanın unikal tarixi-memarlıq abidəsi, qədim Gəncənin qala divarının tam şəkildə qorunub saxlanmış yeganə fraqmentidir. 1588-1589-cu illərdə Şahverdi xan Ziyadoğlu Qacarın hakimiyyəti dövründə tikilən qapılar, Səfəvilər dövrü Azərbaycan istehkam memarlığının görkəmli nümunəsidir. 2007-ci ildə qapılar Gəncənin tarixi mərkəzinin bir hissəsi kimi UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir. Bu gün şəhərin əsas simvollarından biri və hər il minlərlə ziyarətçini cəlb edən populyar turizm obyektidir.

Yaranma tarixi və Bakıya köçürülməsi

Gəncə qapıları orta əsr Gəncəsini əhatə edən təxminən 12 km uzunluğunda möhkəm qala divarının bir hissəsi idi. Divarın 30 qülləsi və 6 qapısı var idi ki, bunlardan yalnız bu qapılar qorunub saxlanılmışdır. Qapıların üzərindəki ərəb və fars dilində yazı belə deyir: "Böyük Şah Abbasın əmri ilə, Şahverdi xan Ziyadoğlu Qacarın hakimiyyəti dövründə, hicri 997-ci il (1588-1589-cu illər)".

1804-cü ildə general Sisianovun komandanlığı altında rus qoşunlarının Gəncəni mühasirəyə alması zamanı şəhər ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Qalanın alınmasından sonra qapılar sökülərək qənimət kimi Tiflisə (indiki Tbilisi) aparılmışdır. Onlar Mixaylovski cəbbəxanasının ərazisində 100 ildən çox qalmışdır.

1919-cu ildə Azərbaycan hökumətinin təşəbbüsü və görkəmli mədəniyyət xadimi Həmid Ağaoğlunun fəal iştirakı ilə qapılar Azərbaycana qaytarılmış və Bakıda İçərişəhər (Köhnə şəhər) ərazisində, Qız qalasının yaxınlığında qurulmuşdur. 1952-ci ildə onlar indiki yerinə - Neftçilər prospekti tərəfdən İçərişəhərə giriş hissəsinə köçürülmüş və paytaxtın vizit kartlarından birinə çevrilmişdir.

Memarlıq xüsusiyyətləri

• Qapıların hündürlüyü — təxminən 9 metr
• Keçidin eni — 4,5 metr
• Materiali — yerli qırmızı kərpic və çay daşı
• Dekor: stalaktit tağlar, ornamental hissələr, həndəsi naxışlı döymə dəmir lövhələr
• Yanlarında — mazğallı iki yarımdairəvi qüllə
• Qapıların üzərində — müdafiə məqsədli eyvan-maşikuli

Xüsusi dəyərə malik olan şir və günəş təsviri olan döymə dəmir lövhələr — Azərbaycan heraldikasında qüvvət və hakimiyyətin qədim simvoludur.

Müasir vəziyyəti və əhəmiyyəti

Bu gün Gəncə qapıları dövlət mühafizəsindədir və "İçərişəhər" Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğunun tərkibinə daxildir. 2010-2011-ci illərdə Avstriya və Azərbaycan mütəxəssislərinin rəhbərliyi altında kompleks bərpa işləri aparılmışdır. 2023-2024-cü illərdə qapıların ətrafında abadlıq işləri görülmüşdür: gecə işıqlandırması quraşdırılmış, Azərbaycan, rus və ingilis dillərində məlumat lövhələri yerləşdirilmişdir.

2025-ci ildə qapılar "Azərbaycanda İpək Yolunun İzi" adlı yeni turizm marşrutunun bir hissəsinə çevrilmiş və mütəmadi olaraq rəsmi tədbirlər və fotosessiyalar üçün fon kimi istifadə olunur. Hər il 500 000-dən çox turist buranı ziyarət edir.

Gəncə qapıları sadəcə memarlıq abidəsi deyil, Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinin canlı şahidi, dözümlülük və mədəni irsin rəmzidir.