Lerik rayonu: tarixi, coğrafiyası, əhalisi və təbiəti

Lerik rayonu Azərbaycan Respublikasının cənub-şərqində, Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunda yerləşən inzibati ərazi vahididir. 1930-cu ilin avqustunda təşkil edilmiş, 1938-ci ilədək Zuvand rayonu adlanmışdır. İnzibati mərkəzi Lerik şəhəridir. 2008-ci ildə qəsəbə statusundan şəhər statusuna keçirilmişdir. Rayonun ümumi sahəsi 1084 kvadrat kilometrdir.

Coğrafi mövqeyi və təbiəti

Lerik rayonu Talış dağ silsiləsinin qoynunda yerləşir. Cənub və cənub-qərbdə Yardımlı, şimal-şərqdə Masallı, şərqdə Lənkəran, cənub-şərqdə Astara rayonları ilə həmsərhəddir. İran İslam Respublikası ilə sərhəd zolağının uzunluğu 49,5 kilometrdir. Ən yüksək zirvələri Kömürgöy (2493 metr) və Qızyurdu (2433 metr) dağlarıdır. Talış və Peştəşər silsilələri arasında Zuvand çökəkliyi yerləşir.

Rayonun ərazisinin böyük hissəsi meşələrlə örtülüdür. Palıd, vələs, fındıq, qızılağac və digər ağac növləri üstünlük təşkil edir. Yüksək rütubət və bol yağış (ildə 1600-1800 mm) bölgəni ölkənin ən yaşıl və yağıntılı yerlərindən birinə çevirir. Zuvand dövlət yasaqlığı və zəngin flora-fauna burada qorunur. Təmiz dağ havası və təbii mühit regionun əsas xüsusiyyətlərindəndir.

Tarixi və arxeoloji irsi

Lerik rayonu ərazisi qədim yaşayış məskənlərindən hesab olunur. Təbii mağaralar neolit və tunc dövrlərinə aid yaşayış izləri saxlayır. Büzeyir mağarası Azərbaycanın ən qədim daş dövrü yaşayış yerlərindən biridir. XIX əsrdə aparılmış arxeoloji tədqiqatlar bölgəni “arxeoloji cənnət” adlandırmışdır. Rayonda Oğlan və Qız qalaları, türbələr, qədim məscidlər və digər tarixi abidələr mövcuddur.

Əhali və demoqrafiya

2025-ci ilin əvvəlinə rayon əhalisinin sayı 86 745 nəfərdir. Əhalinin təxminən 10 faizi şəhərdə, 90 faizi kəndlərdə yaşayır. Orta sıxlıq bir kvadrat kilometrə təxminən 80 nəfərdir. Əhali tərkibində azərbaycanlılar və talışlar əsas yer tutur. Rayonda 1 şəhər və 161 kənd, 29 ərazi icra nümayəndəliyi fəaliyyət göstərir.

Lerik uzunömürlülər diyarı kimi məşhurdur. Burada Uzunömürlülər Muzeyi fəaliyyət göstərir. Şirəli Müslümovun 168 il yaşadığı iddiası regionun bu xüsusiyyətini beynəlxalq səviyyədə tanıtmışdır. Dağ iqlimi, təmiz hava və ənənəvi həyat tərzi uzunömürlülük fenomeninə töhfə verən amillər hesab olunur.

İqtisadiyyat və həyat tərzi

Rayon iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Əkinçilik, heyvandarlıq və kartofçuluq aparıcı sahələrdir. Tərəvəzçilik və meyvəçilik də inkişaf etdirilir. Meşə məhsulları və arıçılıq yerli əhalinin gəlir mənbələrindəndir. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar ərazinin yarıdan çoxunu əhatə edir.

Lerik rayonu təbiət, tarix və unikal demoqrafik xüsusiyyətləri ilə Azərbaycanın cənub bölgələrinin diqqətəlayiq hissəsidir. Talış dağlarının qoynunda yerləşən bu torpaq həm turizm, həm də elmi maraq baxımından əhəmiyyətlidir.