Mərkəzi Afrika Respublikası (MAR)

Mərkəzi Afrika Respublikası: qitənin tən ortasında dənizə çıxışı olmayan ölkə

Mərkəzi Afrika Respublikası (MAR) Afrikanın mərkəzində yerləşir və dənizə çıxışı yoxdur. Şimalda Çad, şimal-şərqdə Sudan, şərqdə Cənubi Sudan, cənubda Konqo Demokratik Respublikası və Konqo Respublikası, qərbdə Kamerun ilə həmsərhəddir. Sahəsi təxminən 623 min kvadratkilometrdir. Əhalisinin sayı təxminən 5-6 milyon nəfər qiymətləndirilir. Paytaxt Banqi şəhəri Ubanqi çayının sahilindədir, bu çay boyunca Konqo Demokratik Respublikası ilə sərhəd keçir. Rəsmi dillər fransız və sanqo dilləridir. Valyuta Mərkəzi Afrika CFA frankıdır. MAR dünyanın ən yoxsul ölkələri sırasındadır.

Tarix

Müasir MAR torpaqları XIX əsrdə qul ticarətini yaşadı, əsrin sonundan isə Fransa tərəfindən işğal olundu. 1903-cü ildən burada Ubanqi-Şari koloniyası mövcud idi, sonralar o, Fransız Ekvatorial Afrikasının tərkibinə daxil oldu. Ölkə 1960-cı il avqustun 13-də müstəqillik qazandı, ilk prezident Devid Dako oldu.

1966-cı ildə hakimiyyəti hərbçi Jan-Bedel Bokassa ələ keçirdi. 1976-cı ildə o, ölkəni Mərkəzi Afrika İmperiyası elan etdi və özünü imperator adlandırdı, təntənəli tacqoyma mərasimi 1977-ci ildə keçirildi. Onun hakimiyyəti 1979-cu ildə Fransanın dəstəyi ilə devrilməsi ilə başa çatdı. Sonra qeyri-sabitlik illəri gəldi: 1993-cü il seçkiləri, ordunun üsyanları, 2003-cü ildə Fransua Bozizenin hakimiyyətə gəlməsi ilə nəticələnən dövlət çevrilişi.

2012-2013-cü illərdə əsasən müsəlmanlardan ibarət üsyançı koalisiya «Seleka» Banqini tutdu, onun lideri Mişel Cotodia müvəqqəti prezident oldu. Cavab olaraq «antibalaka» silahlı dəstələri yarandı və ölkə kütləvi qətllər, yüz minlərlə insanın məcburi köçü ilə vətəndaş müharibəsi astanasına gəldi. 2014-cü ildən ölkədə BMT-nin MINUSCA sülhməramlı missiyası fəaliyyət göstərir. Fosten-Arkanj Tuadera 2016-cı ildə prezident seçildi, 2020-ci ildə yenidən seçildi. 2019-cu ildə hökumət silahlı qruplarla sülh sazişi imzaladı, lakin ərazinin bir hissəsi mərkəzi hakimiyyətin nəzarətindən kənarda qalır. 2023-cü il referendumunun yekunlarına görə konstitusiyaya prezident müddətlərinin sayına olan məhdudiyyəti ləğv edən dəyişikliklər edildi.

Dövlət quruluşu

MAR güclü prezidenti olan respublikadır. Parlament olan Milli Assambleya birpalatalıdır. Ölkə prefekturalara, onlar isə subprefekturalara bölünür, Banqi isə muxtar kommuna statusuna malikdir. Son illərdə xarici təhlükəsizliyi və ordunu BMT-dən əlavə Ruanda və rusiyalı təlimatçılar dəstəkləyir, bu, xarici siyasətin ən nəzərəçarpan məsələlərindən biridir.

Nələri görməli

Ölkə turistləri demək olar ki, qəbul etmir: təhlükəsizlik ciddi problem olaraq qalır, bir çox dövlətin XİN tövsiyələrində səfərdən çəkinmək məsləhət görülür. Əsas təbii görməli yer cənub-qərbdədir: meşə fillərinin və düzənlik qorillalarının yaşadığı Dzanqa-Sanqa qoruğu. O, YUNESKO siyahısına daxil edilmiş üçtərəfli Sanqa təbii kompleksinin tərkib hissəsidir. Şimalda YUNESKO siyahısında olan və təhlükə altındakı obyektlər siyahısına salınmış Manovo-Qunda-Sen-Floris milli parkı yerləşir. Banqidən çox uzaq olmayan yerdə Boali şəlalələri var.

İnsanlar, dil və mətbəx

Ölkədə bir neçə onlarla xalq yaşayır: banda, qbaya (baya), mandja, sara, mbum və digərləri, cənubdakı meşələrdə isə aka piqmeyləri məskundur. Sanqo dili xalqlar arasında ünsiyyət vasitəsidir, fransız dili təhsildə və idarəetmədə işlədilir. Sakinlərin çoxu xristian, xeyli hissəsi müsəlmandır, ənənəvi inanclar da qalır. Qidanın əsasını manyok, banan, araxis, balıq və ov əti təşkil edir.

İqtisadiyyat

Əhalinin böyük hissəsi, əsasən natural təsərrüfatda olmaqla, kənd təsərrüfatında çalışır. Ölkə almaz, qızıl, ağac, qəhvə və pambıq ixrac edir. Uran yataqları da var. Almaz və qızılın qaçaqmalçılığı və silahlı qrupların fəaliyyəti çoxdandır inkişafı ləngidir. 2013-cü ildə münaqişə səbəbindən almaz ixracına Kimberli Prosesi məhdudiyyətləri tətbiq edildi, sonralar bu məhdudiyyətlər qismən yumşaldıldı. Humanitar vəziyyət ağırdır: sakinlərin xeyli hissəsinə yardım lazımdır, çoxlu qaçqın və daxili köçkün var. 2022-ci ildə MAR bitkoini qanuni ödəniş vasitəsi elan etdi, bir il sonra isə qanun ləğv edildi.