Mərmərə dənizi: harada yerləşir, dərinliyi, sahəsi və xüsusiyyətləri

Mərmərə dənizi Avropa ilə Kiçik Asiya arasında, Türkiyə ərazisində yerləşən kiçik, lakin strateji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyan su hövzəsidir. O, Boğaziçi (Bosfor) və Çanaqqala (Dardanel) boğazları vasitəsilə Qara dənizi Egey dənizi ilə birləşdirir və Atlantik okeanı hövzəsinə daxildir. Bu coğrafi mövqeyi sayəsində dəniz əsrlər boyu Avropa ilə Asiya arasında mühüm nəqliyyat dəhlizi rolunu oynamış, bu gün də dünyanın ən işlək gəmiçilik marşrutlarından birinə çevrilmişdir.

Coğrafi mövqeyi

Mərmərə dənizi tamamilə Türkiyəyə məxsusdur və şimal-şərqdəki, eləcə də cənub-qərbdəki dar boğazlar istisna olmaqla, hər tərəfdən onun sahilləri ilə əhatələnib. Şimal sahili ölkənin Avropa hissəsini, cənub və şərq sahilləri isə Asiya hissəsini yuyur. Sahil boyunca İstanbul, Bursa, Tekirdağ, Yalova və Çanaqqala kimi iri şəhərlər yerləşir. Akvatoriyada iki böyük körfəz — İzmit və Gemlik körfəzləri seçilir.

Sahəsi və dərinliyi

Dənizin şimal-şərqdən cənub-qərbə uzunluğu təxminən 280 km, maksimum eni isə 80 km-ə yaxındır. Sahəsi mənbədən asılı olaraq müxtəlif qiymətləndirilir — 11,3 mindən 12 min kvadratkilometrə qədər, bu da onu planetin ən kiçik dənizlərindən birinə çevirir. Orta dərinlik 250 m civarındadır, ayrı-ayrı çökəkliklərdə isə maksimum dərinlik 1300 metri keçir.

Hidrologiya və su mübadiləsi

Dənizin xüsusiyyəti onun iki qatlı su strukturudur. 20–25 m qalınlığında olan üst qat Boğaziçi vasitəsilə Qara dənizdən gələn, daha az duzlu və yüngül suların hesabına formalaşır. Dərinlik qatı isə Çanaqqala vasitəsilə Egey dənizindən gələn daha duzlu və sıx sularla doludur. Səth cərəyanı qərbə və cənub-qərbə yönəlir, dərinlik cərəyanı isə əks istiqamətdə — şərqə doğru hərəkət edir. Bu su mübadiləsi bütün regionun ekoloji vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə müəyyən edir.

İqlim və təbii şərait

Dəniz ətrafında subtropik Aralıq dənizi iqlimi hökm sürür — yumşaq, rütubətli qış və isti, quraq yay. Yayda səth sularının temperaturu 23–24 °C-ə qədər yüksəlir, qışda isə 9 °C-ə düşür. Sahillər əsasən dağlıqdır, cənub və şərqdə güclü şəkildə kəsilib-doğranıb, şimal sahillərində isə sualtı riflərə rast gəlinir. Region yüksək seysmik fəallığı ilə seçilir — burada zəlzələlər tez-tez baş verir.

Dənizin adaları

Akvatoriyada Şahzadələr adaları arxipelaqı, həmçinin dənizə adını verən Mərmərə adası yerləşir — buradakı mərmər yataqları hələ antik dövrdə istismar olunub. Məhz bu yataqlardan çıxarılan daş Qədim Yunanıstan və Roma tikililəri üçün göndərilirdi.

Mənimsənilmə tarixi

Sahil hələ qədim dövrlərdən məskunlaşmışdır: Mərmərə adasını eramızdan əvvəl ion yunanları koloniya edib. Sonrakı dövrlərdə region ardıcıl olaraq Fars və Roma imperiyalarının tərkibinə daxil olmuş, daha sonra Bizansın və Osmanlı imperiyasının mərkəzinə çevrilmişdir. Dənizin ətraflı hidroqrafik tədqiqatları XIX əsrdə başlanmışdır.

Ekoloji vəziyyət

Son illər Mərmərə dənizində "dəniz selikləsi" adlanan hadisənin — dənizin çirklənməsi və istiləşməsi ilə bağlı olan partlayışvari yayılmasının şahidi olunur. Bu, Türkiyə alimlərinin və hakimiyyət orqanlarının dənizin ekosisteminin qorunması məsələlərinə diqqətini artırır.

Mərmərə dənizi unikal təbii və tarixi obyekt olaraq qalır: kompakt ölçülərinə baxmayaraq, o, bütöv bir regionun iqtisadiyyatında, ekologiyasında və mədəni tarixində böyük rol oynayır.