"Möminə xatun türbəsi" teqi üzrə xəbərlər
Möminə Xatun Türbəsi, həmçinin Atabəklər Günbəzi kimi tanınan, Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərinin mərkəzində yerləşən orta əsr memarlığının görkəmli abidəsidir. 1186-cı ildə görkəmli memar Əcəmi ibn Əbubəkr Naxçıvani tərəfindən inşa edilən bu türbə əbədi sevgi və hörmət simvolu, eləcə də Naxçıvan memarlıq məktəbinin şah əsəridir. Türbə Atabəklər dövlətinin banisi Şəmsəddin Eldəgizin həyat yoldaşı və Cahan Pəhləvanın anası Möminə Xatunun şərəfinə tikilib. Möminə Xatun XII əsr Azərbaycan tarixində mühüm rol oynamışdır.
Tarixi
Möminə Xatun Türbəsi Şəmsəddin Eldəgiz tərəfindən 1175-ci il sentyabrın 30-da vəfat edən həyat yoldaşı Möminə Xatunun xatirəsinə tikilməyə başlanıb. İlkin olaraq sadə bir quruluşa malik olan türbə, 1186-cı ildə oğulları Cahan Pəhləvanın təşəbbüsü ilə möhtəşəm bir abidəyə çevrilib. Tikintini Əcəmi Naxçıvani tamamlayıb və onun adı portalın üstündəki yazıda əbədiləşdirilib: «Əcəmi, Əbubəkrin oğlu, Naxçıvan memarı tərəfindən inşa edilib». Tarixi mənbələrə görə, tikinti hicri 582-ci ilin Mühərrəm ayına (1186-cı ilin aprel ayına) təsadüf edir. Türbə 5000 nəfərə qədər ibadət edə bilən iki minarəli məsciddən ibarət böyük bir kompleksin bir hissəsi olub, lakin bu günə qədər yalnız türbə qalıb.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Möminə Xatun Türbəsi 25 metr hündürlüyündə (əvvəllər şatırlı günbəzlə birlikdə 34 metr) onbucaqlı bir qüllədir. Yerüstü hissəsi qırmızı tuf daşından hazırlanmış bünövrə üzərində bişmiş kərpicdən tikilib, yeraltı hissəsində isə Möminə Xatunun məzarı yerləşir ki, ora giriş mümkün deyil. Türbənin hər bir üzü mürəkkəb həndəsi naxışlarla və Quran ayələrindən kufi yazıları ilə bəzədilib, bu naxışlar firuzəyi şirli və şirsiz kərpiclərdən ibarətdir. On üzün doqquzu fərqli naxışlara malikdir, yalnız biri təkrarlanır. Daxili məkan dairəvi formada olub, sferik-konik günbəzlə örtülüb və tüstü bacasına aparan burulğan şəkilli pilləkənlə təchiz edilib. Daxili bəzək olaraq dörd medalyon, yazılar və naxışlar mövcuddur.
Türbə özünəməxsus onbucaqlı forması ilə fərqlənir ki, bu da onu dövrünün səkkizbucaqlı qəbirlərindən, məsələn, Əcəmi tərəfindən tikilmiş Yusif ibn Kuseyir türbəsindən ayırır. Memarlıq mütəxəssisləri bu formanın Gürcüstandakı Gömbədə-Kavus qəbrindən (1006-cı il) ilhamlandığını qeyd edirlər. Türbənin üst hissəsi stalaktit kompozisiyası ilə tamamlanır və onun möhtəşəmliyini vurğulayır.
Əhəmiyyəti və ənənələri
Möminə Xatun Türbəsi təkcə memarlıq şah əsəri deyil, həm də Atabəklər dövlətində mühüm rol oynamış bir qadına sevgi və hörmət rəmzidir. Möminə Xatun əri və oğullarını xarici siyasətdə dəstəkləyən diplomat olub. Onun türbəsi Şərqdə bir qadına həsr olunmuş ilk abidədir və bu, onun müstəsna əhəmiyyətini göstərir. Yerli əfsanələrə görə, türbə qum, yumurta, gil və keçi südünün qarışığından tikilib ki, bu da ona mifik aura bəxş edir.
Türbə ətrafında hörmət ənənələri qorunub saxlanılır. O, turistlər və zəvvarlar üçün populyar bir məkan olub, həmçinin mədəni tədbirlərin keçirildiyi yerdir. 2003 və 2023-2024-cü illərdə Avstriyanın Atelier Erich Pummer GMBh şirkətinin iştirakı ilə restavrasiya işləri aparılıb ki, bu da abidəni gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamağa xidmət edir.
Müasir vəziyyət
Bu gün Möminə Xatun Türbəsi Naxçıvanın mərkəzində, «Əcəmi Seyranqahı» adlanan ərazidə yerləşir. Onun incə naxışları və tarixi əhəmiyyəti minlərlə turisti cəlb edir. Günbəzin itməsinə baxmayaraq, türbə öz əzəmətini qoruyub saxlayır, ətrafında isə orta əsr daş qoç heykəlləri sərgilənir. 2025-ci ildə türbə Naxçıvanın turizm marşrutlarının mühüm obyektlərindən biri olaraq qalır.
Möminə Xatun Türbəsi Azərbaycanın zəngin tarixinin, mədəni və mənəvi irsinin şahididir. O, XII əsrin əzəmətini və insan yaddaşının gücünü xatırladaraq tədqiqatçıları və turistləri ilhamlandırmağa davam edir.
