Naxçıvan şəhəri: tarix, əhali və görməli yerlər

Naxçıvan şəhəri Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının paytaxtıdır. Araz çayı hövzəsində yerləşən şəhər özünün minillik tarixi, zəngin mədəni irsi və strateji coğrafi mövqeyi ilə seçilir. Bölgə şimalda və şərqdə Ermənistanla, qərbdə və cənubda isə Türkiyə və İranla həmsərhəddir ki, bu da onu Azərbaycanın ən özünəməxsus regionlarından birinə çevirir.

Tarixi kökləri

Aparılan arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, Naxçıvan ərazisi ilkin şəhər mədəniyyətinin formalaşdığı ən qədim mərkəzlərdən biridir və şəhərin əsası təxminən 5000 il əvvələ təsadüf edir. Antik dövr müəllifləri — tarixçi İosif Flavi və coğrafiyaşünas Klavdi Ptolemey öz əsərlərində şəhər haqqında məlumat vermişlər. Mənbələrdə "Naksuana", "Nəşavə", "Nəqcuan" kimi müxtəlif adlarla xatırlanan Naxçıvan toponiminin mənşəyi elmi ədəbiyyatda hələ də müzakirə mövzusudur; xalq etimologiyasına görə isə ad Nuh peyğəmbər əfsanəsi ilə bağlanır.

Orta əsrlərdə Naxçıvan mühüm siyasi və ticari mərkəz kimi inkişaf etmiş, Eldənizlər dövlətinin paytaxtı olmuşdur. 1221-ci ildə monqol istilaları nəticəsində şəhər ağır dağıntılara məruz qalsa da, sonrakı əsrlərdə yenidən bərpa olunub inkişaf etmişdir.

XX əsr və müasir dövr

1918-ci ildə erməni-daşnak silahlı dəstələrinin ərazi iddiaları nəticəsində bölgə ciddi təhlükə ilə üzləşmiş, lakin yerli əhalinin qətiyyəti sayəsində Naxçıvan qorunub saxlanmışdır. Həmin dövrdə yaradılan Araz-Türk Respublikasının mərkəzi məhz Naxçıvan şəhəri olmuşdur.

1920-ci il iyulun 28-də Naxçıvanda Sovet hakimiyyəti elan edilmiş, 1921-ci il yanvarında keçirilən referendumda əhalinin əksəriyyəti muxtariyyət statusunda Azərbaycanın tərkibində qalmağa səs vermişdir. 1921-ci ildə imzalanan Moskva və Qars müqavilələri Naxçıvanın muxtariyyət statusunun hüquqi əsasını qoymuş, 1924-cü il fevralın 9-da isə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası yaradılmışdır.

XX əsrin 80-ci illərinin sonunda Ermənistanın işğalçılıq siyasəti nəticəsində bölgə blokadaya salınmış, qaz və dəmir yolu əlaqələri kəsilmişdir. Buna baxmayaraq, Naxçıvan sonrakı onilliklərdə əhəmiyyətli infrastruktur inkişafı yaşamışdır.

Coğrafiyası və iqlimi

Naxçıvan Muxtar Respublikasının ümumi ərazisi 5502,75 kvadratkilometrdir və Naxçıvan şəhəri, Şərur, Babək, Ordubad, Culfa, Kəngərli, Şahbuz və Sədərək rayonlarını əhatə edir. Şəhərin iqlimi kəskin kontinental xarakter daşıyır — yanvar ayında orta temperatur mənfi göstəricilərə enir, iyul ayında isə istilik yüksək səviyyəyə çatır. İllik yağıntı miqdarı nisbətən azdır ki, bu da regionun quru iqlim qurşağında yerləşdiyini göstərir.

Əhalisi və inzibati quruluş

Muxtar Respublikanın ümumi əhalisi son illərdə davamlı artım nümayiş etdirir və bu gün yarım milyona yaxınlaşır. Əhalinin böyük əksəriyyəti — demək olar ki, tamamı azərbaycanlılardan ibarətdir. Naxçıvan şəhəri ilə yanaşı, muxtar respublika ərazisində Ordubad, Culfa, Şərur, Babək və Şahbuz kimi şəhərlər, habelə çoxsaylı qəsəbə və kəndlər fəaliyyət göstərir.

Mədəni irs və görməli yerlər

Naxçıvan zəngin memarlıq abidələri ilə tanınır. İmamzadə kompleksi, Zaviyə məscidi, Cümə məscidi, eləcə də tarixi daş qoç heykəlləri bölgənin mədəni sərvətləri sırasındadır. Şəhərin ayrı-ayrı məhəllələri — o cümlədən Sarvanlar məhəlləsi kimi tarixi ərazilər — Naxçıvanın qədim şəhərsalma ənənəsini əks etdirir. Bundan əlavə, Gəmiqaya Tarix-Bədii Qoruğu və Zəngəzur Milli Parkı təbiət və tarixi turizm baxımından xüsusi maraq doğurur.

Nəticə

Naxçıvan şəhəri təkcə inzibati mərkəz deyil, həm də Azərbaycan xalqının tarixi kimliyinin mühüm daşıyıcısıdır. Minilliklər boyu formalaşan mədəni irsi, unikal coğrafi mövqeyi və müasir inkişaf dinamikası onu ölkənin ən diqqətəlayiq bölgələrindən birinə çevirir.