Qayana

Qayana: çoxlu suların diyarı, nəhəng Kayetur şəlaləsi, neft bumu və Bakı ilə dialoq

Cənubi Amerikanın şimal-şərq Atlantik sahilində yerləşən Qayana Kooperativ Respublikası tarixi və mədəni baxımdan Karib hövzəsi ilə sıx bağlı olan unikal bir dövlətdir. Cənubi Amerika qitəsində ingilisdilli yeganə ölkə olan bu «Çoxlu suların diyarı» (yerli aravak hindularının dilindən adı məhz belə tərcümə olunur) özündə toxunulmamış Amazon cəngəlliklərini, zəngin polietnik irsi və müasir dünyanın ən sürətlə böyüyən iqtisadiyyatlarından biri statusunu birləşdirir.

Gurultulu Kayetur, İvokramanın bakirə meşələri və taxta Corctaun

Qayananın təbiət sərvətləri miqyası və toxunulmazlığı ilə heyranlıq doğurur: ölkə ərazisinin 70%-dən çoxu bakirə tropik meşələrlə örtülmüşdür. Potaro çayı üzərində yerləşən möhtəşəm Kayetur şəlaləsi əsas təbii rəmz hesab olunur. Qumdaşı yaylasından 226 metr hündürlükdən tək bir güclü axınla tökülən bu şəlalə hündürlüyünə görə Niaqaranı demək olar ki, beş dəfə üstələyir və suyun həcminə görə dünyanın ən böyük təkpilləli şəlaləsi sayılır. İvokrama qoruğunun relikt meşələrində nəhəng susamurları, yaquarlar, qara kaymanlar və Cənubi Amerikanın ən böyük uçan quşu — harpiya məskunlaşmışdır. Ölkənin paytaxtı Corctaun müstəmləkə cazibəsi və unikal taxta memarlığı ilə diqqəti cəlb edir: burada dünyanın ən hündür taxta anqlikan dini tikililərindən biri olan Müqəddəs Georgi kilsəsi ucalır.

«Altı xalq» irsi, müstəmləkə rəqabəti və kooperativ respublika yolu

Qayana tarixi sahilboyu şəkər qamışı plantasiyaları uğrunda bir-birini əvəz edən Niderland və Böyük Britaniyanın müstəmləkə qarşıdurması fonunda formalaşmışdır. Köləliyin ləğvindən sonra plantasiya sahibləri Hindistan, Çin və Portuqaliyadan muzdlu fəhlələri kütləvi şəkildə gətirməyə başladılar ki, bu da müasir «Altı xalq» cəmiyyətini (afroqayanlar, hind-qayanlar, yerli hindular, avropalılar, çinlilər və qarışıq nikahlardan olan nəsillər) təşkil etdi. 1966-cı ildə Britaniya tacından müstəqillik qazanan ölkə əməyin kollektiv xarakterini və sosial bərabərlik arzusunu vurğulayaraq 1970-ci ildə özünü Kooperativ Respublika elan etdi. Onilliklər boyu Qayana beynəlxalq arbitraja və BMT Nizamnaməsinə arxalanaraq Essekibo bölgəsi sərhədlərində öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qətiyyətlə müdafiə edir.

Hind-Karib sinkretizmi, Maşramani bayramı və Karib bibərli pot təamı

Qayana mədəniyyəti Cənubi Asiya, Afrika və hindu ənənələrinin rəngarəng sintezidir. Əsas dövlət və xalq bayramı Respublika Günü şərəfinə 23 fevralda rəngarəng karnaval yürüşləri, kalipso və soka musiqisi ilə qeyd olunan Maşramani bayramıdır (hinduların dilində «ağır birgə əməkdən sonra bayram etmək» deməkdir). Milli mətbəx etnosların zənginliyini əks etdirir: hər bir bayram süfrəsində darçın, acı bibər və kasarip (maniok kökü ekstraktı) ilə zəif odda bişirilmiş ətdən ibarət hindu raqusu — istiotlu pot (Pepperpot), eləcə də roti çörəyi ilə təqdim olunan hind-Karib tipli karri yer alır. Kriket isə mənşəyindən asılı olmayaraq ölkənin bütün sakinlərini birləşdirən milli qürur rəmzi olaraq qalır.

Şelf karbohidrogen sıçrayışı və Azərbaycanla beynəlxalq tərəfdaşlıq

2015-ci ildə Stabruk blokunun nəhəng şelf neft yataqlarının kəşfindən sonra Qayananın iqtisadi siması köklü şəkildə dəyişdi. Ölkə adambaşına düşən qara qızıl hasilatına görə sürətlə aparıcı ixracatçılar sırasına daxil oldu və gəlirləri Təbii Sərvətlər Fondu vasitəsilə yolların, körpülərin, məktəblərin və yaşıl enerji mənbələrinin modernləşdirilməsinə yönəltdi. Qlobal arenada Qayana və Azərbaycan BMT, Qoşulmama Hərəkatı və Millətlər Birliyi çərçivəsində konstruktiv tərəfdaşlıq dialoqu aparırlar. Bakı ilə Corctaunu dövlət suverenliyinin qorunması, beynəlxalq hüququn aliliyi və iqlim məsuliyyəti üzrə vahid mövqelər birləşdirir. Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammiti çərçivəsində nümunəvi mənfi karbon izinə malik meşə fonduna sahib olan Qayana qlobal karbon maliyyələşdirmə mexanizmlərinin işlənib hazırlanmasına mühüm töhfə verdi və energetika ilə ekoloji idarəetmə sahəsində Azərbaycanla praktiki əməkdaşlığı möhkəmləndirdi.