Rəsul Rza

Rəsul Rza (əsl adı Rəsul İbrahim oğlu Rzayev) 1910–1981-ci illərdə yaşamış Azərbaycanın görkəmli şairi, yazıçısı və ictimai xadimidir. Azərbaycan SSR xalq şairi (1960), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1980) və Stalin mükafatı laureatı (1951) olan Rza, Azərbaycan ədəbiyyatında sərbəst şeirin banilərindən biri kimi tanınır. Onun yaradıcılığı milli mədəniyyətin çiçəklənməsini, xalqların qardaşlığını və fəlsəfi düşüncələri əks etdirir. Rəsul Rza həm də kino sahəsində, ensiklopediya işində və ictimai fəaliyyətdə mühüm rol oynamışdır.

Erkən həyat və təhsil

Rəsul Rza 1910-cu il mayın 19-da Göyçayda xidmətçi ailəsində anadan olmuşdur. Atası Mirzə İbrahim kənd katibi və tərcüməçi idi, lakin Rəsul beş yaşında olarkən vəfat etdi. Anasının qardaşı Məmməd Hüseyn Rzayevin himayəsində böyüyən Rəsul onun şeirə olan marağından ilham aldı. Rəsul Rza özü sonradan yazırdı: “Əmim özünün şair olmaq arzusunu mənə vəsiyyət etdi.” Göyçaydakı kənd məktəbində orta təhsil aldıqdan sonra o, Zaqafqaziya Kommunist Universitetində (Tiflis) və Sovet Kinematoqrafiya İnstitutunda (VGİK, 1935–1937) təhsil almışdır. 1939-cu ildən VKP(b) üzvü olmuşdur.

Ədəbi fəaliyyət

Rəsul Rza 1927-ci ildən şeirlər dərc etməyə başladı. Onun ilk əsərləri “Gənc İşçi”, “Hücum”, “İnqilab və Mədəniyyət” kimi qəzet və jurnallarda çap olundu. 1931-ci ildə “Bolşevik baharı” poeması ilə məşhurlaşdı, bu əsər Azərbaycanda pambıq uğrunda mübarizəni təsvir edirdi. 1930-cu illərdə “Çapay” (1932), Çində milli-azadlıq hərəkatından bəhs edən “Si Au”, “Pionerin həvəsli idi. “Məktub” (1934), “Sərt günlər”, “Vətən”, “Qisas! Qisas!” və “Sədaqət” kimi əsərləri ilə o, faşizmə və kolonializmə qarşı beynəlxalq mübarizə, xalqının yaradıcılıq həyatı və milli mədəniyyətin inkişafı haqqında yazırdı. 1950-ci illərdən etibarən onun yaradıcılığında fəlsəfi motivlər üstünlük təşkil etdi. “Rənglər” silsiləsi və “Dünən, bu gün və sabah” (1970), “1418”, “Küləyə qarşı” (1978) poemaları onun yenilikçi tərzini nümayiş etdirir. Rza həmçinin “Lenin” (1950) poemasına görə Stalin mükafatı qazanmışdır.

Rəsul Rza Azərbaycan poeziyasında sərbəst şeirin ən parlaq nümunələrini yaratmışdır. Onun “Rənglər” sikli assosiativ obrazlar, qeyri-adi metaforalar və dərin fəlsəfi düşüncələrlə zəngindir. O, həmçinin Nizami, Esxil, Bayron, Höte, Şevçenko, Puşkin, Lermontov və Mayakovskinin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Onun öz əsərləri isə bir çox xarici dillərə çevrilmişdir.

İctimai fəaliyyət

Rəsul Rza ədəbi fəaliyyətlə yanaşı, dövlət vəzifələrində də çalışmışdır. 1937–1938-ci illərdə Bakı kinostudiyasının ssenari şöbəsinin rəisi, 1942–1944-cü illərdə direktoru, 1944–1946-cı illərdə Azərbaycan SSR İncəsənət İdarəsinin rəisi, 1945–1949-cu illərdə isə kinematoqrafiya naziri olmuşdur. 1965-ci ildən Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərmiş, 1964-cü ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının idarə heyətinin üzvü olmuşdur. O, həmçinin Asiya və Afrika ölkələri ilə həmrəylik komitəsinə rəhbərlik etmişdir (1960–1981).

Şəxsi həyat

1931-ci ildə Rəsul Rza məşhur Azərbaycan şairəsi Nigar Rəfibəyli ilə tanış oldu. 1930-cu illərin ortalarında Nigar tənqidlərə məruz qalmış, Rəsul Rzanın da imzasını daşıyan tənqidi məqalədən sonra peşmançılıq hissi keçirmişdi. Buna baxmayaraq, bu hadisə onları yaxınlaşdırdı. Rəsul Rza avtobioqrafiyasında yazırdı: “Qəribədir ki, bu hadisələr bizi bir-birimizə yaxınlaşdırdı, Nigarla ədəbiyyat və həyatın bir çox məsələlərində eyni baxışlara malik olduğumuz ortaya çıxdı.” Onların evliliyi uzun və məhəbbətlə dolu olmuş, hətta qısa ayrılıqlar belə onlar üçün ağır keçmişdir. Cütlüyün oğlu Araz Rzayev (Araz) Azərbaycanın tanınmış yazıçısı və ssenaristidir.

İrsi

Rəsul Rza 1981-ci il aprelin 1-də Bakıda vəfat etmiş və Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur. Onun adına Bakıda küçə adlandırılmış, evində isə xatirə lövhəsi qoyulmuşdur. Rza 65 şeir toplusu, uşaqlar üçün hekayələr, publisistik məqalələr və tərcümələr buraxmışdır. Onun yenilikçi tərzi Azərbaycan poeziyasının inkişafına böyük təsir göstərmiş, fəlsəfi və lirik əsərləri dünya ədəbiyyatının xəzinəsinə daxil olmuşdur