Saatlı: tarix, coğrafiya və maraqlı faktlar

Saatlı rayonu Azərbaycan Respublikasının inzibati-ərazi vahidlərindən biri olub, ölkənin cənub-şərq hissəsində, Kür-Araz ovalığının və Muğan düzünün mərkəzində yerləşir. Rayonun inzibati mərkəzi Saatlı şəhəridir. Ərazi Araz çayının hər iki sahilini əhatə edir və bu, bölgənin təbii sərvətlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Coğrafi mövqeyi və təbii şəraiti

Saatlı rayonunun ərazisi əsasən düzənlikdən ibarətdir və dəniz səviyyəsindən təxminən 28 metr aşağıda yerləşir. Bölgədə yayı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi hökm sürür. Yanvar ayının orta temperaturu 1,4°C, iyul ayında isə 26,2°C ətrafında olur. İllik yağıntı miqdarı orta hesabla 300 mm təşkil edir ki, bu da regionu quraq iqlim qurşağına aid edir.

Rayon ərazisindən Araz çayı axır, şimal sərhədini isə Kür çayı müəyyən edir. Bundan əlavə, Sabir adına və Aşağı Muğan suvarma kanalları, Mil-Muğan kollektoru da bölgənin su təsərrüfatında əhəmiyyətli yer tutur. Sarısu gölünün bir hissəsi də Saatlı rayonunun sərhədləri daxilindədir. Torpaq örtüyü boz-çəmən, boz, şorakət və bataqlıq-çəmən tiplərindən ibarətdir ki, bu da kənd təsərrüfatı fəaliyyəti üçün müəyyən imkanlar yaradır.

Adının mənşəyi və tarixi kökləri

"Saatlı" etnonimi XIV əsrin sonlarında Arpaçayın aşağı axarı və Araz çayının sağ sahilində yerləşən Çuxursəəd əyalətində formalaşmışdır. Tarixi mənbələrə görə, ad Çuxursəəddə yaşayan tayfanın və ya qədimdən Ağrıdağ vadisində məskunlaşmış Azərbaycan türklərinə mənsub Saqatlı-Saatlu tayfasının etnik adı ilə bağlıdır. XV əsrin 30-cu illərindən etibarən saatlıların bir hissəsi qonşu ərazilərə köçmüş, bir qismi Qazax bölgəsində, digər bir hissəsi isə 1795–1798-ci illərdə Qarabağda məskunlaşmışdır.

Müasir Saatlı rayonu 1943-cü il 25 may tarixində Azərbaycan SSR Ali Sovetinin qərarı ilə müstəqil inzibati vahid kimi təşkil edilmişdir. 1963-cü ildə rayon Sabirabad rayonuna birləşdirilsə də, 1965-ci il 14 yanvarda yenidən müstəqil status bərpa olunmuşdur. Rayonun ümumi sahəsi təxminən 1,18 min kvadrat kilometr təşkil edir.

Sonrakı dövrlərdə demoqrafik tərkib də dəyişikliklərə məruz qalmışdır — Ermənistandan zorla köçürülmüş azərbaycanlılar, Orta Asiyadan gələn Axısqa türkləri, eləcə də 1988–1989-cu illərdə başlanan Ermənistan işğalı nəticəsində Qərbi Azərbaycandan didərgin düşən soydaşlarımızın müəyyən hissəsi Saatlı rayonunda yerləşdirilmişdir.

İnzibati quruluşu

Bugünkü Saatlı rayonunda 1 şəhər və 43 kənd mövcuddur, bunlar 36 inzibati ərazi dairəsinə bölünür. Şəhər və kənd yaşayış məntəqələri daxil olmaqla rayonda ümumilikdə 36 bələdiyyə fəaliyyət göstərir.

Arxeoloji irsi

Saatlı rayonu ərazisində qədim dövrlərə aid yaşayış məskənlərinin mövcudluğu elmi cəhətdən sübut olunmuşdur. Azadkənd, Fətəlikənd, Cəfərxan, Varxan və Əlisoltanlı kəndlərində eramızdan əvvəl III–II minilliklərə aid arxeoloji abidələr, o cümlədən saxsı qab qalıqları aşkar edilmişdir. Nazirlər Kabinetinin qərarına əsasən rayon ərazisində Cəfərxan nekropolu, Keçiqıran küp qəbirləri, Azadkənd nekropolu, Muğan və Abasbəyli nekropolları daxil olmaqla ümumilikdə 9 arxeoloji abidə dövlət mühafizəsi altındadır.

Mədəni həyatı

Rayonda mədəni infrastruktur kifayət qədər inkişaf etmişdir: 1 Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi, 55 kitabxana filialı, 15 klub, 10 mədəniyyət evi fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, Tarix-Diyarşünaslıq və Rəsm Qalereyası, Heydər Əliyev Mərkəzi və Bayraq Muzeyi də rayonun mədəni həyatının mühüm hissəsini təşkil edir. Regionun tarixinə aid muzey fondunda minlərlə eksponat qorunub saxlanılır.

Yekun

Saatlı rayonu zəngin tarixi keçmişi, əlverişli coğrafi mövqeyi və inkişaf etməkdə olan mədəni infrastrukturu ilə Azərbaycanın Muğan-Mil bölgəsinin mühüm inzibati vahidlərindən biridir. Araz çayı sahilindəki yerləşməsi, münbit torpaqları və zəngin arxeoloji irsi bu ərazini həm tarixi, həm də təsərrüfat baxımından diqqətəlayiq edir.