Sabunçu qəsəbəsi: tarixi, neft irsi və bazarı

Bakı şəhərinin Sabunçu rayonunda yerləşən Sabunçu qəsəbəsi, Abşeron yarımadasının ən qədim və tarixi əhəmiyyətə malik yaşayış məntəqələrindən biridir. Rayona da adını verən bu qəsəbə həm neft sənayesi tarixi, həm də özünəməxsus mədəni koloriti ilə paytaxtın xəritəsində xüsusi yer tutur.

Sabunçunun tarixi kökləri

Sabunçu qəsəbəsi eyniadlı qədim kənd ərazisində formalaşmışdır. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində neft mədənlərində çalışan fəhlələr üçün buradakı yaşayış məntəqəsi genişləndirilmiş və müasir qəsəbə statusunu almışdır. Həmin dövrdə Bakı ətrafındakı Suraxanı, Bibiheybət və Balaxanı ilə birlikdə Sabunçu da şəhərin əsas "neft kəndləri"ndən biri sayılırdı və bu ərazilər birgə Bakı sənaye rayonunu təşkil edirdi.

Sabunçu rayonu inzibati vahid kimi 1920-ci ildə Balaxanı-Sabunçu rayonu adı altında yaradılmışdır. 1930-cu ildə rayonun adı Lenin rayonu kimi dəyişdirilmiş, 1991-ci ildə isə tarixi adına - Sabunçu rayonuna qaytarılmışdır. Bu gün rayon Bakıxanov, Maştağa, Zabrat, Balaxanı, Bilgəh, Ramana, Nardaran, Pirşağı və Kürdəxanı da daxil olmaqla 10 qəsəbədən ibarətdir.

Neft sənayesinin qəlbində

XX əsrin əvvəllərində Bakı neftinin təxminən 35 faizi məhz Sabunçu ərazisindəki mədənlərdə hasil edilirdi. Bu, qəsəbəni imperiyanın və dünyanın diqqət mərkəzinə çevirmiş amillərdən biri olmuşdur. Neft sənayesinin inkişafında böyük rol oynayan Nobel qardaşları firmasının izlərinə də bu ərazidə rast gəlinir - neftçilər və onların ailələri üçün tikilmiş binalar, o cümlədən keçmiş yeməkxana funksiyası daşımış tikililər bu gün də qismən qorunub saxlanılıb.

1880-ci ildə çəkilən dəmir yolu xətti Sabunçunun inkişafında dönüş nöqtəsi olmuşdur. Bu xətt sayəsində qəsəbə Bakının elektrik qatarlarının mərkəzi qovşağına çevrilmiş və neft mədən rayonları arasında əlaqələndirici funksiya daşımışdır.

"Sabunçu" adının mənşəyi

Toponimin izahında iki yanaşma mövcuddur. Xalq etimologiyasına görə, neft mədənlərinin sayı artdıqca fəhlələrin məişətdə sabuna tələbatı çoxalmış və bu, ərazinin adına təsir etmişdir. Elmi baxışa əsasən isə "Sabunçu" adı türk mənşəli qədim bir tayfanın adından qaynaqlanır - bu tayfa uzaq keçmişdə Quzey və tarixi Qərbi Azərbaycan ərazilərinə köçərək məskunlaşmışdır. Oxşar toponimlərə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində, həmçinin Tatarıstan və Krımda da rast gəlinməsi bu adın geniş yayılmış etnonim olduğunu göstərir.

Sabunçu bazarı - qəsəbənin canlı simvolu

Bugünkü Sabunçu təkcə tarixi irsi ilə deyil, məşhur bit bazarı ilə də tanınır. Bazar quş həvəskarlarından tutmuş, köhnə əşyalar axtaranlara qədər müxtəlif insan qruplarını cəlb edir və Bakının ən "canlı" guşələrindən biri hesab olunur. İstilik dolu qonşuluq münasibətləri, yerli əfsanəyə çevrilmiş simalar və ənənəvi ticarət mədəniyyəti Sabunçunu paytaxtın digər qəsəbələrindən fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir.

Nəticə

Sabunçu qəsəbəsi Bakının sənaye keçmişini, dəmir yolu tarixini və canlı bazar mədəniyyətini özündə birləşdirən nadir məkanlardan biridir. Neft dövrünün izlərini daşıyan tikililəri, zəngin etimoloji tarixi və bugünkü sosial həyatı ilə Sabunçu, Abşeronun mədəni-tarixi irsinin vacib parçası olaraq qalmaqdadır.