Siyəzən rayonu: tarixi, coğrafiyası və iqtisadiyyatı

Siyəzən rayonu Azərbaycanın şimalında, Böyük Qafqaz dağları ilə Xəzər dənizi sahili arasında, Samur–Dəvəçi ovalığında yerləşir. Rayon inzibati mərkəzi Siyəzən şəhəri olmaqla, qərb və şimal-qərbdən Şabran, cənub-şərqdən Xızı rayonları, şərqdən isə Xəzər dənizi ilə həmsərhəddir. Paytaxt Bakıdan təxminən 100 km məsafədə yerləşən rayonun ərazisi 700 kv.km-ə yaxındır.

Ərazinin cənub-şərqində yarımsəhra landşaftı, dağətəyi hissələrində isə boz-çəmən, şabalıdı-qəhvəyi və qismən qara torpaqlarla örtülü meşə-çəmən landşaftı hakimdir. İqlim əsasən yarımsəhra və quru-çöl tipindədir. Rayon ərazisindən keçən Ataçay və Gilgilçay çayları dağlıq bölgələrdən başlayaraq yağış və qismən qar sularından qidalanır.

Tarixi inkişaf

"Siyəzən" toponiminin mənşəyi dəqiq müəyyən edilməyib. Bəzi tədqiqatçılara görə söz İran dil qrupuna aid olub "qara torpaq" mənasını verir, digərlərinə görə isə ərazidə qədim dövrlərdən mövcud olan neft yataqları ilə bağlı "quru su" mənasını daşıyır.

Rayon inzibati vahid kimi 1940-cı il fevralın 11-də yaradılıb. 1959-cu ildə isə ləğv edilərək o dövrdə Dəvəçi (indiki Şabran) rayonunun tərkibinə qatılıb. Yalnız 1992-ci ildə Siyəzən yenidən müstəqil rayon statusu alıb. Dəvəçi rayonundan ayrıldıqdan sonra Ağbaş kəndi və Qalaaltı sanatoriyası ərazisi Şabran rayonunun tərkibində qalıb.

Ərazinin tarixi daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Siyəzən ərazisində yerləşən Çıraqqala qalası dənizdən 1232 metr hündürlükdə, sıldırım qayanın zirvəsində qərar tutub və əsasən Sasani hökmdarları tərəfindən müdafiə-qarovul məqsədilə tikilib. Bu qala Beşbarmaq dağından Xəzər sahilinə qədər uzanan məşhur Gilgilçay müdafiə səddinin baş qarovulxanası olub. Sədd V əsrdə Sasani hökmdarları tərəfindən köçəri tayfaların hücumlarından qorunmaq üçün inşa edilib və bölgənin ən əhəmiyyətli tarixi abidələrindən biri hesab olunur.

Əhali və demoqrafik vəziyyət

Siyəzən rayonunun əhalisi təqribən 40 min nəfər ətrafındadır, əhalinin təxminən yarısını kişilər, yarısını isə qadınlar təşkil edir. Şəhər əhalisi kənd əhalisindən üstünlük təşkil edir. Əhalinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir, bununla yanaşı rayonda ləzgi, rus və digər xalqların nümayəndələri də yaşayır.

İqtisadiyyat və təbii ehtiyatlar

Siyəzən rayonu təbii sərvətlərlə zəngindir — ərazidə neft və təbii qaz yataqları ilə yanaşı, əhəngdaşı, çınqıl və gil kimi tikinti materialları da mövcuddur. Bu resurslar rayonun sənaye potensialının formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Kənd təsərrüfatı sahəsində taxılçılıq, heyvandarlıq və tərəvəzçilik aparıcı mövqe tutur. Yarımsəhra iqlim şəraiti həm əkinçiliyə uyğunlaşdırılmış təsərrüfatçılığı, həm də maldarlığın inkişafını şərtləndirir.

Turizm potensialı

Xəzər dənizi sahilində yerləşməsi, Çıraqqala kimi tarixi abidələri və zəngin təbiəti sayəsində Siyəzən rayonu ekoturizm və tarixi-mədəni turizm baxımından böyük perspektivlərə malikdir. Gilgilçay müdafiə səddinin qalıqları, qədim qala və karvansaray izləri tarixə maraq göstərən ziyarətçilər üçün cəlbedici məkanlardır.

Nəticə

Siyəzən rayonu özündə zəngin tarixi irsi, əlverişli coğrafi mövqeyi və müxtəlif təbii ehtiyatları birləşdirən bölgələrdən biridir. Sasani dövründən günümüzə qədər gəlib çatan tarixi abidələr, Xəzər sahili landşaftı və inkişaf edən kənd təsərrüfatı ilə rayon Azərbaycanın şimal zonasının əhəmiyyətli inzibati-ərazi vahidlərindən sayılır.