Tayvan

Tayvan: yarımkeçiricilər, dağlar və həll olunmamış statusun adası

Tayvan Şərqi Asiyada, materik Çinin cənub-şərq sahilindən təxminən 150 kilometr aralıda yerləşir. Onları Tayvan (Formoza) boğazı ayırır. Adanın sahəsi təxminən 36,2 min kvadratkilometr, əhalisi təxminən 23 milyon nəfərdir. Müstəmləkə dövrünün Formoza adı portuqalca «Ilha Formosa», yəni «gözəl ada» sözlərindən gəlir. Tayvan adı həm də adanı, Pesk adalarını (Penqhu), Cinmeni və Matsunu idarə edən dövlətə verilir, halbuki onun rəsmi adı Çin Respublikasıdır. Onun statusu dünya siyasətinin ən kəskin məsələlərindən biri olaraq qalır.

Tarix: holland qalasından demokratiyaya

XVII əsrin əvvəlində adada avropalılar peyda oldu: hollandlar 1624-cü ildən cənub-qərbdə möhkəmlənib Zelandiya qalasını tikdilər, ispanlar isə şimalı qısa müddətə tutdular. 1662-ci ildə hollandları sərkərdə Cen Cenqun (Koksinqa) qovdu, 1683-cü ildə ada Sin imperiyasının tərkibinə daxil oldu. Çinin Yaponiya ilə müharibədə məğlubiyyətindən sonra, 1895-ci ildə ada Tokionun hakimiyyəti altına keçdi və 1945-ci ilədək Yaponiya müstəmləkəsi olaraq qaldı.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra adanı Çin Respublikası idarə etməyə başladı. 1949-cu ildə Quomindan hökuməti vətəndaş müharibəsində kommunistlərə uduzaraq Taypeyə köçdü. Taypey faktiki paytaxtdır, bəzi mənbələrdə isə rəsmi paytaxt kimi Nankin göstərilir və Taypey müvəqqəti sayılır. Uzun onilliklər müharibə vəziyyəti qüvvədə olub, 1987-ci ildə ləğv edildi. Ardınca demokratikləşmə başladı: ilk birbaşa prezident seçkiləri 1996-cı ildə keçirildi, 2000-ci ildə isə hakim partiya ilk dəfə dəyişdi.

Nələri görməli

Taypeyin əsas simvolu Taypey 101 göydələnidir. Milli Saray Muzeyində Çin incəsənətinin nəhəng kolleksiyası saxlanılır, onun xeyli hissəsi 1940-cı illərin sonunda materikdən daşınıb. Taypey gecə bazarları, məbədləri və ətrafındakı isti bulaqları ilə tanınır.

Paytaxtdan kənarda mərmər qayalı Taroko dərəsi, Günəş və Ay gölü, Alişanın dağ yolları və adanın ən yüksək nöqtəsi Yuşan dağı (təxminən 3950 metr) görməyə dəyər. Adanın ən qədim şəhərlərindən biri olan Taynanda qalalar və məbədlər qorunub. Qaosyun cənubdakı liman meqapolisidir, köhnə mədənçi qəsəbəsi Cyufen isə çayxanaları və dar küçələri ilə cəlb edir.

Mətbəx

Tayvanda tapiokalı mirvari çayı (bubble tea) meydana çıxıb. Mal əti ilə əriştə, pelmenilər və gecə bazarlarında satılan «qoxulu tofu» da məşhurdur.

İnsanlar və dillər

Sakinlərin böyük əksəriyyəti xan çinlilərdir, lakin öz dilləri olan yerli Avstroneziya xalqları da yaşayır. Əsas dil şimal Çin dili Mandarindir («quoyu»), əhalinin xeyli hissəsi isə cənub min dialektinin Tayvan variantında (hokkien) və hakka dilində də danışır. Dini həyatda buddizm, daosizm və xalq inancları birləşir, məbədlər hər şəhərdə var.

İqtisadiyyat

Tayvan dünyanın əsas texnoloji mərkəzlərindən biridir. TSMC şirkəti dünyanın ən böyük mikrosxem müqavilə istehsalçısı sayılır, ona görə də adadakı sabitlik onun hüdudlarından çox-çox uzaqdakı sahələri narahat edir. Valyuta yeni Tayvan dollarıdır.

Siyasi status

Tayvan tez-tez qismən tanınan dövlət adlandırılır. Çin Xalq Respublikası onu öz əyaləti sayır və «birləşmə» üçün güc tətbiqini istisna etmir. Adanın özü isə ayrıca hökumət tərəfindən idarə olunur, onun öz ordusu, valyutası və seçkili orqanları var. 1971-ci ildən BMT-də Çinin yerini ÇXR tutur, Tayvan təşkilata daxil deyil. Taypeylə diplomatik əlaqələri yalnız az sayda, əsasən kiçik dövlətlər saxlayır. ABŞ də daxil olmaqla bir çox ölkənin adayla iqtisadiyyat və təhlükəsizlik sahəsində qeyri-rəsmi əlaqələri var. Son illərdə boğaz ətrafında gərginlik artır, adanın sahillərində keçirilən hərbi təlimlər isə mütəmadi olaraq xəbərlərin mövzusuna çevrilir.

Bugünkü hakimiyyət

2024-cü ilin yanvarında Demokratik Mütərəqqi Partiyadan Lay Tsində prezident seçildi və həmin ilin mayında and içdi. Qanunverici orqan olan Qanunverici Yuan birpalatalıdır. Parlamentdə qüvvələr nisbəti və materiklə münasibətlər daxili siyasətin əsas mövzuları olaraq qalır.