Tuvalu

Tuvalu: doqquz kiçik adada yerləşən və özünü rəqəmsal dünyaya köçürən ölkə

Tuvalu Sakit okeanda, Polineziyada, Havay adaları ilə Avstraliya arasında təxminən yarı yolda yerləşir. 1975-ci ilə qədər Ellis adaları adlanırdı. Ölkə eyniadlı arxipelaqın beş atollunu və dörd adasını əhatə edir. Quru sahəsi təxminən 26 kvadratkilometrdir, ən uzaq adalar arasındakı məsafə isə dəfələrlə böyükdür. Əhalisi 11 mindən bir qədər çoxdur, buna görə Tuvalu dünyanın ən az əhalili dövlətləri sırasındadır. İqlim tropikdir.

Paytaxt və gündəlik həyat

Paytaxt Funafuti eyniadlı atolldadır və ölkə əhalisinin təxminən yarısı burada yaşayır. Şəhərdə cəmi bir əsas küçə var. Tuvalunun ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 4,6 metrdən hündür deyil və bu, evlərin tikintisindən xarici siyasətə qədər hər şeyi müəyyən edir. Funafuti hava limanının uçuş-enmə zolağından təyyarələr həftədə bir neçə dəfə istifadə edir, qalan vaxtlarda isə o, oyunlar, idman yarışları və gəzinti üçün meydança rolunu oynayır.

Tarix: Ellis adalarından müstəqilliyə

Adaları polineziyalı dənizçilər məskunlaşdırıb. Avropalılar arxipelaqda XVI əsrin sonundan görünməyə başladı, sonralar arxipelaq Britaniya protektoratının, daha sonra isə Gilbert və Ellis adaları koloniyasının tərkibinə daxil oldu. 1974-cü ildə Ellis adalarının sakinləri referendumda gilbertlilərdən (mikroneziyalılardan, indiki Kiribati) ayrılmağa səs verdi. 1975-ci ildə adalar ayrıldı və «səkkiz birlikdə dayanan» mənasını verən «Tuvalu» adını aldı: tarixən məhz bu qədər ada məskunlaşdırılmışdı. Ölkə Böyük Britaniyadan 1978-ci il oktyabrın 1-də müstəqillik qazandı. 2000-ci ildə Tuvalu BMT-yə qəbul edildi.

Dövlət quruluşu

Tuvalu Millətlər Birliyinin tərkibində konstitusiyalı monarxiyadır. Dövlət başçısı Britaniya monarxıdır, adalarda onu general-qubernator təmsil edir. Hökumətə baş nazir rəhbərlik edir, parlament birpalatalıdır, ölkədə partiyalar yoxdur, deputatlar müstəqil namizəd kimi seçilir. 2024-cü ildə baş nazir Feleti Teo oldu. Tuvalu Tayvanla diplomatik əlaqələri saxlayan ölkələr sırasındadır.

İqlim, su və gələcək

Ölkəni tez-tez «batan cənnət» adlandırırlar. Dəniz səviyyəsindən aşağı hündürlüyünə görə arxipelaq suyun qalxmasına, fırtına dalğalarına, qrunt sularının və torpaqların şoranlaşmasına qarşı xüsusilə həssasdır. Sakinlər içməli suyu əsasən damlardan çənlərə yığır. Tuvalu hakimiyyəti bu problemi beynəlxalq məkanlarda daim xatırladır. 2023-cü ildə ölkə Avstraliya ilə «Falepili Birliyi» müqaviləsi bağladı: müqavilə təhlükəsizliyi, iqlim dəyişikliyinin nəticələri ilə mübarizədə yardımı, həmçinin Tuvalu vətəndaşlarının Avstraliyaya giriş üçün xüsusi qaydasını nəzərdə tutur.

İlk rəqəmsal dövlət

2022-ci ildə BMT-nin iqlim konfransında Tuvalu hökuməti adalar yaşayış üçün yararsız olarsa, ərazini, mədəniyyəti və dövlət institutlarını qorumaq məqsədilə ölkənin rəqəmsal surətinin yaradılması layihəsini elan etdi. Layihə suverenliyi və kimliyi qorumaq cəhdi kimi təsvir olunur. Onun hüquqi cəhətdən necə işləyəcəyi hələlik beynəlxalq müzakirələrin mövzusudur.

İnsanlar, dil və mədəniyyət

Əhalinin demək olar ki, hamısı polineziyalılardır. Dövlət dilləri tuvalu və ingilis dilləridir. Həyat icma və kilsə ətrafında qurulur, sakinlərin çoxu protestantdır, əsasən Tuvalu Kilsəsinin üzvləridir. Ənənəvi fateleo rəqsləri bayramlarda və icma yığıncaqlarında ifa olunur. Qidanın əsasını balıq, hindistan cevizi, taro, çörək ağacının meyvələri və pulaka (nəhəng taro) təşkil edir.

İqtisadiyyat

İqtisadiyyat kiçikdir və xarici yardımdan asılıdır. Gəlir xarici gəmilər üçün balıqçılıq lisenziyalarından, xaricdə işləyən tuvalululardan (xüsusən dənizçilərdən) gələn köçürmələrdən və büdcənin nəzərəçarpacaq gəlir maddəsinə çevrilmiş .tv internet domeninin satışından əldə olunur. Hesablaşmalarda Avstraliya dolları işlədilir, milli sikkələr isə Tuvalu dolları adı ilə zərb olunur.