Xocalı rayonu: tarixi, coğrafiyası və bərpa prosesi

Xocalı rayonu Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonuna daxil olan inzibati ərazi vahididir. Rayon 1991-ci il noyabrın 26-da keçmiş Əsgəran rayonunun bazasında yaradılıb və mərkəzi Xocalı şəhəri olub. Bu gün Xocalı təkcə coğrafi məkan deyil, Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz qoymuş tarixi hadisələrin, eyni zamanda müasir dövrün bərpa və qayıdış siyasətinin rəmzinə çevrilib.

Tarixi keçmiş və işğal dövrü

Xocalı şəhəri 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı birləşmələrinin və keçmiş Sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə işğal olunub. Həmin gecə baş verən qanlı hadisələr Azərbaycan tarixinə Xocalı soyqırımı kimi daxil olub — dinc əhaliyə qarşı törədilmiş bu faciə çoxsaylı insan tələfatı ilə müşayiət olunub. Rayonun Ağdama yaxın digər kəndləri isə 1993-cü ildə işğal altına düşüb. Bundan sonra minlərlə xocalılı 30 ilə yaxın müddətdə qaçqın və məcburi köçkün statusunda yaşamağa məcbur olub.

Azad olunma prosesi

Vəziyyət 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra dəyişməyə başlayıb. Həmin ilin noyabr ayında Azərbaycan Ordusu rayonun Baharlı, Qarabulaq, Çanaqçı, Dəmirçilər, Mədətkənd, Sığnaq və Yuxarı Yemişcan kimi kəndlərini işğaldan azad edib. Xocalı şəhərinin özü isə 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilən lokal antiterror tədbirləri, ardınca Yevlax danışıqları nəticəsində sentyabrın 24-də Azərbaycan Respublikasının tam nəzarətinə keçib. Oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev şəxsən Xocalı şəhərində Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaldıb.

Bərpa və "Böyük Qayıdış" Proqramı

2024-cü ilin may ayından etibarən Xocalıya mərhələli köç prosesi intensivləşib. Bu gün rayonda "Böyük Qayıdış" Proqramı çərçivəsində Xocalı şəhəri, eləcə də Xanyurdu, Təzəbinə, Şuşakənd, Badara, Daşbulaq, Xanabad, Seyidbəyli və Ballıca kəndlərində geniş quruculuq işləri aparılır. Xanyurdu kəndində qırxdan çox fərdi ev artıq tam bərpa olunub, Ballıca kəndi isə ənənəvi qayıdışın rəmzinə çevrilib. Rayona qayıdan ailələr üçün təmiz su, qaz xətləri və asfaltlanmış yollar da daxil olmaqla zəruri infrastruktur yaradılıb.

Kənd təsərrüfatının dirçəlişi

Rayonda kənd təsərrüfatı sahələrinin bərpası da diqqətəlayiq nəticələr verir. 2026-cı ildə, 34 illik fasilədən sonra ilk dəfə olaraq Xocalıda barama tədarükü həyata keçirilib. Daşbulaq kəndi ərazisində 163 hektar sahədə superintensiv tut bağı salınıb, damcı-suvarma sistemi qurulub. Bu layihə İqtisadiyyat Nazirliyinin dəstəyi və Qarabağ Dirçəliş Fondunun qrant vəsaiti hesabına həyata keçirilib və dövlətin 2026–2030-cu illər üçün aqrar inkişaf proqramının tərkib hissəsidir.

Nəticə

Xocalı rayonu bu gün ağrılı keçmişlə ümidli gələcəyin kəsişdiyi məkandır. Otuz ilə yaxın işğal dövründən sonra rayon yenidən həyata qayıdır — bərpa olunan evlər, dirçələn kəndlər və inkişaf edən kənd təsərrüfatı Xocalının yalnız faciə deyil, həm də dözüm və qayıdış tarixini yazdığını göstərir.