"Yəmən" teqi üzrə xəbərlər
Yəmən: Şibamın gil göydələnləri, Babülməndəb qapısı, Sokotra xəzinələri və Bakı ilə əlaqələr
Ərəbistan yarımadasının cənub-qərbində yerləşən, Qırmızı və Ərəbistan dənizlərinin suları ilə əhatə olunan Yəmən Respublikası Yaxın Şərqin ən qədim sivilizasiya ocaqlarından biridir. Hind okeanını Süveyş kanalı vasitəsilə Aralıq dənizi ilə birləşdirən strateji Babülməndəb boğazına nəzarət edən Yəmən antik dövrlərdən bəri «Xoşbəxt Ərəbistan» (Arabia Felix) adlandırılmışdır. Ölkə çoxəsrlik çiy kərpic memarlığının şah əsərlərini, endemik ada təbiətini, dağ terrasları mədəniyyətini və islam Şərqinin zəngin ənənələrini özündə birləşdirir.
Şibam göydələnləri, Sokotrada əjdaha qanı və nağılvari Sana
Yəmənin memarlıq və təbii landşaftının dünyada bənzəri yoxdur. Şərqdə, Vadi-Hədrəmut vadisində «Səhranın Manhetteni» adlandırılan və YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmiş qədim Şibam şəhəri ucalır: onun hündürlüyü 30 metrə çatan çoxmərtəbəli binaları hələ XVI əsrdə bişməmiş gil kərpicdən inşa edilmişdir. Paytaxt Sana unikal şərq silueti ilə valeh edir: çoxəsrlik daş qüllə-evlər həndəsi gips naxışlar və rəngli vitraj «qəmriyyə» pəncərələri ilə bəzədilmişdir. Ərəbistan dənizində isə YUNESKO-nun biosfer qoruğu olan Sokotra arxipelaqı qərarlaşır; bura zontikşəkilli çətiri və al-qırmızı qətran şirəsi («əjdaha qanı») ilə məşhur relikt əjdaha ağacları, xiyar ağacları və qum dyunları da daxil olmaqla zəngin endemik flora və faunaya malikdir.
Səba krallığı, Mərib bəndi və şimalla cənubun birləşməsi
Yəmənin tarixi minilliklərin dərinliklərinə uzanır: e.ə. I minillikdə burada əfsanəvi Səba məlikəsi (Bəlqis) tərəfindən idarə olunan Səba krallığı, Qataban və Himyər kimi qüdrətli tarixi dövlətlər çiçəklənmişdir. Onların rifahının əsasını ətirli qatran karvan yolu (buxur və mirra ticarəti) və əzəmətli qədim Mərib bəndi təşkil edirdi. İslam erasında Yəmən mühüm elm və dənizçilik mərkəzinə çevrildi. XIX–XX əsrlərdə ölkə parçalanmışdı: Ədən limanı ilə birlikdə cənuba Britaniya imperiyası nəzarət edir, şimal isə Osmanlı imperiyasının, sonradan isə zeydi imamlığının hakimiyyəti altında qalırdı. 1990-cı il mayın 22-də Yəmən Ərəb Respublikası (Şimali Yəmən) ilə Yəmən Xalq Demokratik Respublikasının (Cənubi Yəmən) vahid suveren dövlətdə tarixi birləşməsi baş verdi.
Cənbiyyə xəncəri, mokko qəhvəsi və milli salta raqusu
Yəmənlilərin mədəni kodu əsrlərlə formalaşmış qəbilə adətləri və şərəf məcəlləsi ilə qırılmaz tellərlə bağlıdır. Ənənəvi kişi geyiminin ayrılmaz hissəsi cənbiyyədir — dəstəyi və qını sahibinin sosial statusunu əks etdirən geniş tiyəli əyri xəncər. Yəmən qəhvə istehlakı mədəniyyətinin tarixi vətəni hesab olunur: məhz Yəmənin Moxa limanından mokko sortlu arabika dənələri dünyaya yayılmışdır. Gündəlik ənənədə qəbilədaşlar arasında qat çeynəməklə müşayiət olunan günorta ünsiyyəti geniş yayılmışdır. Milli mətbəxdə əsas yeri salta tutur — qaynar daş qabda verilən, üzəri çalınmış hilbə (pəncəotu pastası) köpüyü ilə örtülən, yanında təzə bişmiş nəhəng xubz çörəyi təqdim olunan ət, pomidor, sarımsaq və mərci raqusu.
Babülməndəb tranziti, karbohidrogenlər və Azərbaycanla diplomatik dialoq
Yəmənin iqtisadi və strateji potensialı Yaxın Şərq neftinin milyonlarla barrelinin və Asiya ilə Avropa arasındakı yüklərin daşındığı mühüm dəniz arteriyası — Babülməndəb boğazına nəzarətlə müəyyən edilir. Ölkənin təkin zəngin neft, təbii qaz, qızıl və daş duz ehtiyatlarına malikdir. Beynəlxalq arenada Yəmən və Azərbaycan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində ənənəvi dostluq münasibətləri qururlar. Bakı və Sana beynəlxalq hüquq normalarını, dövlətlərin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və sərhədlərin toxunulmazlığını qətiyyətlə dəstəkləyirlər. Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammitinin qərarları çərçivəsində Yəmən və Azərbaycan ekoloji tarazlığın bərpası, Qırmızı dənizin dəniz mühitinin qorunması və quraq regionların qlobal iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşdırılması məsələlərinə diqqət yetirirlər.
