"Ziya Bünyadov" teqi üzrə xəbərlər
Ziya Musa oğlu Bünyadov (21 dekabr 1923, Astara – 21 fevral 1997, Bakı) Azərbaycanın ən tanınmış şərqşünaslarından, tarixçilərindən biri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, Dövlət Mükafatı laureatı və əməkdar elm xadimi kimi tarixdə iz qoymuş şəxsiyyətdir. Onun həyatı və elmi fəaliyyəti Azərbaycan tarixşünaslığının və şərqşünaslığının inkişafında mühüm rol oynamış, eyni zamanda, ölkənin ictimai-siyasi həyatında dərin təsir göstərmişdir. Bu məqalədə Ziya Bünyadovun həyat yolu, elmi nailiyyətləri və Azərbaycan cəmiyyətinə verdiyi töhfələr rəsmi mənbələrə əsaslanaraq təhlil edilir.
Həyatının Erkən Dövrü və Təhsili
Ziya Bünyadov 1923-cü il dekabrın 21-də Azərbaycanın Astara şəhərində hərbi tərcüməçi ailəsində anadan olmuşdur. Atası Musa Mövsüm oğlu Bünyadov Bibi-Heybət alim-şeyxləri nəslindən idi və Ziya uşaqlıqdan ərəb dilini öyrənmiş, Quranla tanış olmuşdur. Anası Raisa Mixaylovna Qusakova isə Lənkəranda doğulmuş rus əsilli bir qadın idi, lakin Azərbaycan dilində sərbəst danışırdı. Ailədə altı uşaqdan ən böyüyü olan Ziya ciddi tərbiyə almış və erkən yaşlarından bilik sevgisi ilə seçilmişdir.
Atasının xidməti ilə əlaqədar ailə tez-tez yaşayış yerini dəyişdiyindən Ziya orta təhsilini Göyçayda almışdır. 1939-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra təyyarəçilik məktəbinə daxil olmaq istəsə də, tibbi komissiyadan keçə bilməmiş və yaşını iki il artıraraq S. Orconikidze adına Bakı Piyadalar Məktəbinə qəbul olunmuşdur. 1941-ci ildə hərbi məktəbi leytenant rütbəsi ilə bitirərək İkinci Dünya Müharibəsinə yollanmışdır.
İkinci Dünya Müharibəsində Qəhrəmanlığı
Ziya Bünyadov İkinci Dünya Müharibəsində Qafqaz, Ukrayna, Moldova, Belarus, Polşa və Berlin cəbhələrində vuruşmuşdur. O, iki dəfə yaralanmış, ağır kontuziya keçirsə də, hər dəfə cəbhəyə qayıtmışdır. 1945-ci il fevralın 27-də göstərdiyi şücaətə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Müharibədən sonra Berlinin Pankov rayonunda komendant köməkçisi kimi xidmət etmiş, şəhərin bərpasına töhfə vermişdir.
1946-cı ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra elmi fəaliyyətə başlamaq qərarına gəlmiş və Moskvanın N. Nərimanov adına Şərqşünaslıq İnstitutuna daxil olmuşdur. Burada görkəmli ərəbşünas Yevgeni Belyayevin rəhbərliyi altında təhsil almış və 1954-cü ildə “Afrikada İtaliya imperializmi” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
Elmi Fəaliyyəti və Töhfələri
Ziya Bünyadovun elmi fəaliyyəti iki əsas istiqamətdə inkişaf etmişdir: Yaxın və Orta Şərq ölkələrinin feodalizm dövrü tarixinin tədqiqi və orta əsr müəlliflərinin əsərlərinin tərcüməsi və təhlili. Onun 450-dən çox elmi əsəri, o cümlədən monoqrafiyalar, məqalələr və şərhli tərcümələr Azərbaycan və müsəlman aləminin sosial-iqtisadi və siyasi tarixini dərindən araşdırmışdır.
Əsas Əsərləri
-
“Azərbaycan VII-IX əsrlərdə” (1965): Bu əsər Azərbaycanın ərəb xilafəti dövründəki tarixini təhlil edir. Ərəb, fars, türk və gürcü mənbələrinə əsaslanan kitab, xüsusilə Babəkin başçılıq etdiyi xürrəmilər hərəkatını işıqlandırır. Bu əsər Bünyadova orta əsrlər tarixi üzrə mütəxəssis şöhrəti qazandırmışdır.
-
“Azərbaycan Atabəyləri dövləti (1136-1225)” (1978): Bu monoqrafiya Azərbaycan tarixində mühüm dövlətlərdən birinin tarixini araşdırır və 1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür. Əsər Qafqazda Azərbaycan xalqının qədim məskunlaşmasını sübut edərək erməni tarixşünaslarının iddialarına cavab olmuşdur.
-
Quranın Azərbaycan dilinə tərcüməsi: Bünyadov professor Vasim Məmmədəliyevlə birlikdə 1991-ci ildə Quranın Azərbaycan dilinə tərcüməsini tamamlamışdır. Bu, Azərbaycan mədəniyyəti üçün mühüm hadisə olmuşdur.
Şərqşünaslıq və Tarixşünaslıqda Rolu
Bünyadov Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda müxtəlif vəzifələrdə, o cümlədən direktor (1981-1986, 1988-1990) və vitse-prezident (1990) kimi çalışmışdır. O, yeni ərəbşünas tarixçilər nəslinin formalaşmasında böyük rol oynamış, elmi məktəbin banisi olmuşdur. Türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsindəki xidmətlərinə görə 1966-cı ildə Türk Tarix Qurumunun müxbir üzvü, 1988-ci ildə isə fəxri üzvü seçilmişdir.
Bünyadovun araşdırmaları erməni tarixşünaslarının saxtalaşdırdığı məlumatlara qarşı da mühüm rol oynamışdır. O, ermənilərin Qafqazdakı kilsələrin albanlara aid olduğunu sübut etməyə çalışmış, albanların ermənilərin əcdadı olduğu iddiasını təkzib etmişdir. Lakin bu fikirləri bəzi Qərb alimləri tərəfindən tənqid edilmişdir.
İctimai-Siyasi Fəaliyyəti
Ziya Bünyadov təkcə alim kimi deyil, həm də ictimai xadim kimi fəal olmuşdur. O, 1960-cı illərdə Azərbaycanın Rusiyaya “könüllü” qoşulması ilə bağlı rəsmi narrativi tənqid edərək tarixi həqiqətləri müdafiə etmişdir. 1989-cu ildə “Nə üçün Sumqayıt?” məqaləsi ilə Qarabağ münaqişəsi kontekstində cəsarətli mövqe nümayiş etdirmişdir.
Bünyadov bolşevik repressiyalarının qurbanları ilə bağlı da mühüm tədqiqatlar aparmış, 1937-ci il qurbanlarının adlarını bərpa etməyə çalışmışdır. Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin arxivlərindən istifadə edərək repressiya qurbanları haqqında məqalələr dərc etdirmişdir.
Qətli və İrsi
1997-ci il fevralın 21-də Ziya Bünyadov Bakıda yaşadığı binanın girişində naməlum şəxslər tərəfindən qətlə yetirilmişdir. Rəsmi mənbələr cinayətdə “Hizbullah” və “Ceyşaullah” qruplaşmalarını günahlandırmış, lakin qətlə bağlı müxtəlif versiyalar, o cümlədən siyasi motivlər irəli sürülmüşdür. Bəzi mənbələr onun İslam dinini təhqir etdiyi iddiası ilə İranda fətva verildiyini qeyd etsə də, bu məlumat rəsmi şəkildə təsdiqlənməmişdir.
Ziya Bünyadovun ölümü Azərbaycan cəmiyyətində böyük sarsıntı yaratmışdır. Onun elmi irsi bu gün də öyrənilir və qiymətləndirilir. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutu onun adını daşıyır, Bakının böyük prospektlərindən biri də Ziya Bünyadovun adına adlandırılmışdır. 1998-ci ildə vəfatından sonra “İstiqlal” ordeni ilə təltif edilmişdir.
Nəticə
Ziya Bünyadov Azərbaycanın tarix və şərqşünaslıq elmində silinməz iz qoymuş, cəsarətli mövqeyi və dərin bilikləri ilə xalqının mənafeyini qorumuş bir şəxsiyyətdir. Onun əsərləri gələcək nəsillər üçün tarixi həqiqətləri öyrənmək və milli kimliyi dərk etmək baxımından əvəzsizdir. Bünyadovun həyatı və fəaliyyəti Azərbaycanın elmi və mədəni irsinin zənginləşməsinə xidmət etmiş, onun xatirəsi isə xalqın yaddaşında əbədi olaraq yaşayır.
