Züleyxa Seyidməmmədova

Züleyxa Seyidməmmədova (1919–1994) Azərbaycan tarixində əfsanəvi şəxsiyyət, ilk azərbaycanlı hərbi pilot qadın, aviasiya kapitanı və Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısıdır. Onun adı cəsarət, dözüm və Şərq qadınlarının faşizmə qarşı mübarizədəki töhfəsinin simvoludur. Marina Raskova tərəfindən formalaşdırılan 586-cı qadın qırıcı aviasiya alayında xidmət edən Züleyxa 500-dən çox döyüş uçuşu və 40-dan çox hava döyüşü keçirib. Rəsmi mənbələrə əsaslanan bu məqalə onun həyatı, qəhrəmanlıqları və irsi haqqında məlumat verir.

Erkən illər və aviasiyaya yol

Züleyxa Mir-Həbib qızı Seyidməmmədova 1919-cu il martın 22-də Bakıda anadan olub. Uşaqlıqdan aviasiyaya həvəsli idi və Bakı səmasında uçan təyyarələrə baxırdı. 1934-cü ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunda (indiki Neft Akademiyası) təhsil alarkən Bakı Aeroklubuna daxil olub. Həmin ilin oktyabrında Züleyxa müstəqil uçuşlara başlayıb və ilk azərbaycanlı qadın pilot və paraşüt idmanı üzrə təlimatçı olub. 1935-ci ildə Moskvada keçirilən Birinci Ümumittifaq Paraşütçülər Qurultayında ona paraşüt təlimatçısı kvalifikasiyası verilib, 1936-cı ildə isə Kremldə aviasiyanın inkişafına verdiyi töhfəyə görə “Şərəf Nişanı” ordeni ilə təltif edilib.

1938-ci ildə institutu bitirərək mühəndis-geoloq ixtisasına yiyələnsə də, Züleyxa səmanı seçib. Moskvada Jukovski adına Hərbi-Hava Akademiyasına daxil olub və qadın kursantlar arasında istisna təşkil edib. 1940-cı ildə ona kiçik leytenant rütbəsi verilib, 1941-ci ilin mayında isə təhsilini başa vuraraq təlim aviasiya alayının eskadron naviqatoru olub.

Böyük Vətən Müharibəsində qəhrəmanlıqları

Böyük Vətən Müharibəsi başlayanda Züleyxa Moskvanın Hava Hücumundan Mühafizə sisteminə daxil olan döyüş alayına köçürülüb. 1941-ci ilin sonunda Marina Raskova tərəfindən yaradılmış 586-cı qadın qırıcı aviasiya alayının naviqatoru təyin edilib. Yak-9 qırıcısında Züleyxa Stalingrad döyüşü, Kursk döyüşü və Korsun-Şevçenkovski əməliyyatı kimi mühüm döyüşlərdə iştirak edib. O, 500-dən çox döyüş uçuşu və 40-dan çox hava döyüşü keçirərək ustalıq və cəsarət nümayiş etdirib.

Züleyxa bir dəfə xatırladıb ki, onun eskadronu alman təyyarəsini “qayçı” manevri ilə məhv edib və pilot paraşütlə tullanıb. Alman pilotun qadın tərəfindən vurulduğunu öyrənəndə şok keçirərək bunun mümkün olmadığını iddia edib. Züleyxa müharibəni Buxarestdə kapitan rütbəsində və alayın komandir müavini vəzifəsində başa vurub. O, Lenin ordeni, II dərəcəli Vətən Müharibəsi ordeni, Qırmızı Ulduz ordeni, iki Əmək Qırmızı Bayraq ordeni və iki “Şərəf Nişanı” ordeni ilə təltif edilib.

Müharibədən sonrakı həyat və irs

1945-ci ildə tərxis olunduqdan sonra Züleyxa Bakıya qayıdıb. 1946–1951-ci illərdə Azərbaycan LKSM MK-nın katibi, 1947-ci ildən isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olub. 1951–1974-cü illərdə respublikanın sosial təminat naziri vəzifəsini icra edərək sosial siyasətə mühüm töhfələr verib. O, həmçinin Azərbaycanın xarici ölkələrlə dostluq və mədəni əlaqələr cəmiyyətinin sədr müavini kimi fəaliyyət göstərib.

Züleyxa Seyidməmmədova “Uçuşçu qeydləri” (Bakı, 1963) kitabının müəllifidir və burada döyüş yolu, Valeri Çkalov və Marina Raskova kimi əfsanələrlə görüşləri təsvir olunub. Onun həyatı “Səma qardaşları” trilogiyasındakı “Züleyxa” (1995) filminin yaradılmasına ilham verib. Züleyxa 1994-cü ildə vəfat edib və Bakıda Şüvəlan qəbiristanlığında dəfn olunub.

Züleyxa niyə dövrün simvoludur?

Züleyxa Seyidməmmədova “Şərqin azad qadını” simvoluna çevrilib və azərbaycanlı qadınların ən çətin peşələrdə zirvələrə çata biləcəyini sübut edib. Sosial şəbəkələrdə sitat gətirilən sözləri onun inamını əks etdirir: “Sovet hakimiyyəti olmasaydı, həyatı çadra və mətbəx qazanları ilə məhdudlaşardı. Mən pilot oldum və Vətən uğrunda döyüşdüm.” Onun qəhrəmanlıqları yeni nəsilləri ruhlandırır və adı Azərbaycan tarixinə qızıl hərflərlə yazılıb.

Nəticə

Züleyxa Seyidməmmədova cəsarət, peşəkarlıq və vətənpərvərliyi birləşdirən qəhrəmandır. İlk azərbaycanlı hərbi pilot qadın kimi Böyük Vətən Müharibəsinin səmalarında Vətəni müdafiə edib və dövlət xadimi kimi tarixdə iz qoyub. Onun hekayəsi kitablar, filmlər əlçatandır. Züleyxa ruh gücünün və vəzifəyə sədaqətin nümunəsi olaraq qalır.