Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur.
"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır.
"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" "AZfront" və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə "Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət" tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları - qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim ediləcək.
Oxu.Az xəbər verir ki, layihə çərçivəsində növbəti material Qursalı kəndi haqqındadır.
XIX əsrə və XX əsrin ilk üçdə birinə aid Rusiya imperiyasının sənədlərində və digər yazılı mənbələrdə müasir azərbaycanlıların əcdadları müxtəlif terminlərlə qeyd edilib: "tatarlar", "qafqaz tatarları", "türklər" və ya "müsəlmanlar". Layihənin hazırlanmasında istifadə edilmiş bəzi mənbələrdə "türklər", "türk-tatarlar", "islamlar" və ya "məhəmmədilər" adlarına da rast gəlinir. Bundan sonra şərti olaraq, 1920-ci ilə qədərki dövrlə bağlı "azərbaycanlıların əcdadları", daha sonrakı dövr üçün isə "azərbaycanlılar" termini istifadə olunacaq.
Adları:
- çar dövründə - Qursali, Qursalı
- sovet dövründə - Qursali
Çar və sovet mənbələrində kənd Qursalı adı ilə qeyd edilir.
1995-ci ilin dekabrında kəndin adı Xursali olaraq dəyişdirilib. Hazırda rəsmi erməni mənbələrində kəndin iki adından istifadə edilir: Qursal və Arcahovit. Sonuncu Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində qoyulub.
Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Lori vilayətinin tərkibindədir.
XVIII əsrin ikinci yarısından kəndin ərazisi Kartli-Kaxetiya çarlığının tərkibində olub. 1801-ci ildə I Aleksandr "Gürcü xalqına" manifesti ilə, nəhayət, Kartli-Kaxetiya çarlığının ilhaqını təsdiqləyib: gürcü monarxiyası ləğv edilib, Şərqi Gürcüstan isə Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilib. Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasının tərkibində olub.
Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara görə, 1908-ci ilə qədər müxtəlif vaxtlarda kənddə yalnız və ya, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.
Korkotyan Z. "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)"
1831-ci ildə kənddə 81 nəfər yaşayıb. Onlardan 73-ü azərbaycanlıların əcdadları olub.
"Qafqaz haqqında məlumat toplusu"
1873-cü ildə kənddə 445 nəfər yaşayıb. Onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu"
1886-cı ildə kənddə 545 nəfər yaşayıb. Onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.
Korkotyan Z. "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)"
1897-ci ildə kənddə 713 nəfər yaşayıb. Onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.
"İrəvan quberniyasının 1908-ci il üçün yaddaş kitabçası"
1908-ci ildə kənddə hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 824 nəfər yaşayıb.
29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) hökuməti İrəvan (indiki Yerevan) şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Mövcudluğunun ilk aylarından Ermənistan Respublikası qonşu ölkələrə: Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o dövrdə Osmanlı imperiyasına) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb.
1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası İrəvan quberniyasında, o cümlədən digər bölgələrdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə keçirib.
1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə ölkədə kommunist rejimi qəti olaraq bərqərar olub. Sovet dövründə kənd Qarakilsə rayonunun tərkibində olub, rayon sonradan Kirovakan adlandırılıb. Sonra isə kənd Spitak rayonuna aid olub.
Erməni mənbələrinin məlumatlarına əsasən, 1980-ci illərin sonlarına qədər kəndin ərazisində azərbaycanlılar yaşayıblar.
Korkotyan Z. "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)"
1922-ci ildə kənddə 839 nəfər yaşayıb. Onların hamısı azərbaycanlı olub.
1926-cı ildə kənddə 962 nəfər yaşayıb. Onlardan 954-ü azərbaycanlı olub.
1931-ci ildə kənddə 1 040 nəfər yaşayıb. Onlardan 1 033-ü azərbaycanlı olub.
Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. "1831-1959-cu illərdə Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi"
1959-cu ildə kənddə 1 314 nəfər yaşayıb. Əhalinin əsas hissəsini azərbaycanlılar təşkil edib.
Akopyan T.X., Məlik-Baxşyan St.T., Barseqyan O.X. "Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti"
1970-ci ildə kənddə 1 998 nəfər yaşayıb.
1979-cu ildə kənddə 2 002 nəfər yaşayıb.
1989-cu ildə kənddə 69 nəfər yaşayıb. Onların hamısı azərbaycanlı olub.
Britaniyalı jurnalist və qafqazşünas Tomas de Vaalın "Qara Bağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında" kitabında qeyd edilir ki, Qursalı kəndinin azərbaycanlı əhalisi 1988-ci ilin noyabrında Ermənistan SSR-in güc strukturları nümayəndələrinin və silahlı dəstələrin təzyiqi altında zorakılıqla qovulub.
Bu dövrlə bağlı başlarına gələnləri Qursalının keçmiş sakini Səmayə Hüseynova bölüşür: "Noyabr ayında bir erməni gəlib bizə dedi ki, qonşu kəndi də çıxaracağıq, siz də Azərbaycana getməlisiniz. Biz də dedik ki, heç cür Azərbaycana getməyəcəyik, biz burada doğulmuşuq. Bizim nəyimiz varsa, buradadır: mal-qaramız, ev-eşiyimiz. Biz niyə Azərbaycana getməliyik ki? O dedi: "İndi baxarsınız, biz sizi Sumqayıta görə qurban verəcəyik".
Məktəbimizi bağladılar, uşaqlar məktəbə gedə bilmədilər. Mağazalarda ərzaq yox idi, çox böyük çətinliklər var idi, uşaqlara çox çətin idi, onlar ac idilər. Heç bir imkan yox idi, biz evdə nə tapırdıqsa, uşaqlara verirdik, özümüz isə çox əziyyət çəkirdik. Sonra, dekabrın 7-sində zəlzələ baş verdi. Zəlzələdə evlərin hamısı dağıldı. Biz fikirləşdik ki, bunu ermənilər edib, amma bu, zəlzələ idi. Zəlzələdən sonra biz 4-5 gün meşədə olduq. İy çox idi - qaz balonlarının iyi dözülməz idi, ona görə biz də, uşaqlarımız da çox əziyyət çəkdik. Yeddi gündən sonra bizi Bakıdan gələn vertolyotda Qazaxa gətirdilər".
1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar.
"İrəvan quberniyasının 1902-ci ilə olan yaddaş kitabçası"nda kənddə məscidin olduğu qeyd edilir, lakin həmin məscid günümüzə qədər gəlib çıxmayıb.
1960-cı illərə aid fotoşəkillərdə Qursalı qəbiristanlığında yerləşən və sonradan dağıdılmış müsəlman məqbərəsi də əks olunub.
2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlərin gedişində kənddə üzərlərində ərəbcə yazılar olan dağılmış məzar daşlarının qaldığı azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib. Onlardan bəziləri XX əsrin əvvəllərinə aiddir.
Materialın hazırlanması zamanı istifadə olunan mənbələr:
Yuxarıdakı məlumatların əsaslandırılması üçün 28 ayrıca mənbə istifadə edilib. Bunların sırasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, Riçard Hovannisyanın "The Republic of Armenia" əsəri və digər sənədlər var. Bundan əlavə, Qursalı kəndi ilə bağlı 43 vizual material yerləşdirilib.
Xüsusi qeyd: Bu layihənin videomaterialları eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanacaq.
