ATƏT-in Minsk qrupu

ATƏT-in Minsk qrupu

ATƏT-in Minsk qrupu 1992-ci ildə Helsinkidə Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Konfransının (KƏT, sonradan ATƏT) Şurasının əlavə iclasında təsis edilib. Məqsədi Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllinə kömək etmək idi. Qrup adını Minsk şəhərində keçirilməsi planlaşdırılan, lakin münaqişənin gərginləşməsi səbəbindən baş tutmayan konfransdan alıb. Qrupa 11 ölkə, o cümlədən Azərbaycan, Ermənistan, ABŞ, Rusiya, Fransa, Almaniya, İtaliya, Türkiyə, İsveç, Finlandiya və Belarus daxil olub. 1997-ci ildən Rusiya, ABŞ və Fransa həmsədr kimi əsas vasitəçi rolunu öz üzərinə götürüb.

Vəzifələr və İş Formatı

Minsk Qrupunun əsas vəzifəsi Azərbaycan və Ermənistan arasında danışıqlar üçün daimi platforma yaratmaq idi. Qrup görüşlər təşkil edir, həll planları təklif edir və beynəlxalq ictimaiyyətin səylərini əlaqələndirirdi. İlk görüş 1992-ci il iyunun 1-də Romada keçirilib və burada sülh şərtləri və Dağlıq Qarabağ nümayəndələrinin statusu müzakirə olunub. 1992-ci ilin yayında daha beş görüş keçirilsə də, tərəflərin fikir ayrılıqları səbəbindən nəzərəçarpan nəticə əldə edilməyib.

1997–1999-cu illərdə qrup müxtəlif həll variantları təklif edib: “paket” (bütün məsələlərin eyni vaxtda həlli), “mərhələli” (tədricən həll) və “ümumi dövlət” yanaşmaları. Lakin heç biri qəbul edilməyib. 2001-ci ildə Key-Westdə Ermənistan prezidenti Robert Koçaryan və Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyev yeni təklifləri müzakirə etsələr də, razılaşma əldə olunmayıb.

Madrid Prinsipləri və Onların Əhəmiyyəti

2005-ci ildə Minsk Qrupu “qarışıq” yanaşma təklif edib və bu, 2007-ci ildə Madrid Prinsipləri kimi formalaşıb. Bu prinsiplər Dağlıq Qarabağ ətrafındakı ərazilərin Azərbaycana qaytarılmasını, Qarabağa müvəqqəti status verilməsini və son statusun referandumla müəyyənləşdirilməsini nəzərdə tuturdu. Prinsiplər danışıqların əsasını təşkil etsə də, tərəflər arasında fikir ayrılıqları sazişin imzalanmasına mane olub.

Münaqişənin Gərginləşməsi və Tənqidlər

Minsk Qrupu 2016-cı il toqquşmaları və 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi kimi münaqişənin gərginləşməsinin qarşısını ala bilməyib. 2020-ci il müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ərazilərin əhəmiyyətli hissəsinin nəzarətini bərpa edib. Tənqidçilər qeyd edirdilər ki, qrup yalnız dialoq platforması təmin edib, lakin konkret nəticələr əldə edə bilməyib. Bəzi ekspertlər qrupun özünün mandatının olmamasını, yalnız həmsədrlərin mandatla fəaliyyət göstərməsini effektivliyin məhdudlaşdırıcı səbəbi kimi göstəriblər.

2020-ci ildən sonra Azərbaycan, Türkiyənin dəstəyi ilə münaqişənin bitdiyini və Minsk Qrupuna ehtiyacın qalmadığını bəyan edib. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev qrupu təsirsiz adlandırıb. 2022-ci ildə Ukrayna münaqişəsi fonunda ABŞ və Fransanın Rusiya ilə əməkdaşlıqdan imtina etməsi səbəbindən qrupun fəaliyyəti dayandırılıb.

Minsk Qrupunun Buraxılması

2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan sülh müqaviləsi danışıqları çərçivəsində Minsk Qrupunun ləğvi üçün birgə müraciət edib. ATƏT-in sədri olan Finlandiya qrupun buraxılması prosesinə başlayıb. Bu qərar 2020-ci ildən sonra münaqişənin həll olunduğu və qrupun formatının aktuallığını itirdiyi ilə əlaqədar idi. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda qrupun ləğvi ilə bağlı sənəd imzalanıb.

Nəticə

ATƏT-in Minsk Qrupu 33 il ərzində Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün səy göstərsə də, tam sülhə nail ola bilməyib. Madrid Prinsipləri mühüm addım olsa da, tərəflərin fikir ayrılıqlarını aradan qaldıra bilməyib. 2025-ci ildə qrupun buraxılması ATƏT-in bu məsələdə vasitəçilik dövrünün başa çatmasını göstərir. Minsk Qrupunun tarixi beynəlxalq diplomatiyanın uzunmüddətli münaqişələrin həllindəki çətinliklərinin nümunəsidir.