"Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi" teqi üzrə xəbərlər
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM): Fəaliyyət Prinsipi və Müraciət Qaydası
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (AİHM) Avropa Şurası çərçivəsində fəaliyyət göstərən beynəlxalq məhkəmədir və Fransanın Strasburq şəhərində yerləşir. O, 1959-cu ildə İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqların Müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyasının icrasına nəzarət etmək üçün yaradılıb.
Məhkəmənin yaranması və məqsədi
Konvensiya 1950-ci ildə Romada imzalanıb və 1953-cü ildə qüvvəyə minib. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropa dövlətləri əsas hüquq və azadlıqların kollektiv müdafiəsi üçün ortaq mexanizm qurmaq qərarına gəliblər. AİHM-in əsas vəzifəsi iştirakçı dövlətlərin Konvensiyadan irəli gələn öhdəliklərə əməl edib-etmədiyini yoxlamaqdır. 1998-ci ildə qüvvəyə minən 11 nömrəli Protokolla məhkəmə daimi fəaliyyət göstərən qurum oldu və fərdi şikayət verilməsi hüququ bütün üzv dövlətlər üçün məcburi xarakter aldı.
Məhkəmənin strukturu
Məhkəmədə hər üzv dövləti bir hakim təmsil edir. Hakimləri Avropa Şurası Parlament Assambleyası 9 illik müddətə seçir və onlar təkrar seçilə bilmirlər. Hakimlər dövləti deyil, şəxsi qaydada müstəqil fəaliyyət göstərirlər. İşlərə baxılması dörd formada həyata keçirilir:
- tək hakim şikayətin qəbuledilməzliyi barədə qərar verir;
- üç hakimdən ibarət komitə təkrarlanan və sadə işlərə baxır;
- yeddi hakimdən ibarət palata işlərin əksəriyyətini həll edir;
- on yeddi hakimdən ibarət Böyük Palata ən mürəkkəb və prinsipial işlərə baxır.
Konvensiya ilə qorunan əsas hüquqlar
AİHM aşağıdakı hüquqların pozulması ilə bağlı şikayətlərə baxır:
- yaşamaq hüququ (2-ci maddə);
- işgəncənin və qeyri-insani rəftarın qadağan olunması (3-cü maddə);
- ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ (6-cı maddə);
- şəxsi və ailə həyatına hörmət hüququ (8-ci maddə);
- ifadə azadlığı (10-cu maddə);
- mülkiyyətin toxunulmazlığı (1 nömrəli Protokolun 1-ci maddəsi).
AİHM-ə şikayət necə verilir?
Məhkəməyə həm fiziki şəxslər, həm qeyri-hökumət təşkilatları, həm də şəxslər qrupu müraciət edə bilər. Şikayətin qəbul edilməsi üçün bir neçə əsas şərt var:
- Dövlətdaxili hüquqi müdafiə vasitələri, yəni məhkəmə instansiyaları tam tükənməlidir.
- Şikayət daxili qaydada qəbul edilmiş son qərardan sonra 4 ay ərzində verilməlidir. Bu müddət 2022-ci ilin fevralından 6 aydan 4 aya endirilib.
- Şikayət Konvensiyada nəzərdə tutulan hüquqların pozulmasına aid olmalı və məhkəmənin səlahiyyətinə daxil olmalıdır.
- Şikayətçi əhəmiyyətli ziyan çəkdiyini göstərməlidir.
- Ərizə rəsmi formada doldurulmalı, şikayətçinin kimliyi bəlli olmalıdır.
Məhkəməyə müraciət ödənişsizdir. Vəkil tələb olunmur, lakin işin sonrakı mərhələlərində hüquqi yardım məqsədəuyğundur. Təcili hallarda, məsələn həyat və ya sağlamlıq üçün real təhlükə olduqda, məhkəmə 39-cu qaydaya əsasən müvəqqəti tədbirlər görə bilər.
Qərarların hüquqi qüvvəsi
AİHM-in qərarları məcburidir. Məhkəmə dövlətin daxili məhkəmə qərarını ləğv etmir, lakin Konvensiyanın pozulduğunu müəyyən edir və dövlətə ziyanın əvəzinin ödənilməsini təyin edə bilər. Qərarların icrasına Avropa Şurasının Nazirlər Komitəsi nəzarət edir. Dövlətlər həm fərdi tədbirlər görməli, həm də oxşar pozuntuların təkrarlanmaması üçün qanunvericiliyə və təcrübəyə dəyişikliklər etməlidir.
Azərbaycan və AİHM
Azərbaycan 2001-ci ildə Avropa Şurasına üzv olub, 2002-ci ildə Konvensiyanı ratifikasiya edib. O vaxtdan ölkə vətəndaşları daxili hüquqi yollar tükəndikdən sonra Strasburq məhkəməsinə fərdi şikayət verə bilirlər.
Nəticə
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi Avropada insan hüquqlarının qorunmasının əsas beynəlxalq mexanizmlərindən biridir. Onun qərarları üzv dövlətlərin qanunvericiliyinə və məhkəmə təcrübəsinə təsir göstərir. Şikayət vermək istəyən şəxs qəbuledilmə şərtlərini və müddətləri əvvəlcədən dəqiq öyrənməlidir.
