"Azərkosmos" teqi üzrə xəbərlər
Azərbaycan Respublikasının Kosmik Agentliyi — “Azərkosmos”, ölkənin milli peyk operatoru və Cənubi Qafqazda bu sahədə fəaliyyət göstərən ilk qurumdur. Ölkənin kosmik sənayesini inkişaf etdirmək məqsədilə yaradılan bu agentlik telekommunikasiya xidmətlərinin təmin edilməsi, Yer səthinin müşahidəsi və beynəlxalq əməkdaşlıq sahəsində mühüm rol oynayır. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına, eləcə də agentliyin nəşrlərinə əsaslanaraq, 2025-ci ilin aprel ayına olan vəziyyətə görə “Azərkosmos”un tarixinə, nailiyyətlərinə və perspektivlərinə nəzər salaq.
Yaradılma tarixi
Azərbaycanda kosmik sənayenin qurulması ideyası 2008-ci ildə, Prezident İlham Əliyevin telekommunikasiya peykinin orbitə çıxarılması üzrə proqramın hazırlanması barədə tapşırıq verməsi ilə yaranmışdır. Bu vəzifənin icrası üçün 3 may 2010-cu il tarixli 885 nömrəli Fərmanla “Azərkosmos” ASC təsis edilmişdir. 2017-ci ildə qurum birbaşa Nazirlər Kabinetinə tabe edilmiş, 27 aprel 2021-ci ildə isə Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında dövlət agentliyinə çevrilmişdir. 2021-ci ildən İdarə Heyətinin sədri Saməddin Əsədovdur və onun rəhbərliyi altında “Azərkosmos” beynəlxalq arenada nüfuzunu xeyli genişləndirmişdir.
Peyklər və xidmətlər
“Azərkosmos” üç peyki idarə edir: Azerspace-1, Azerspace-2 və Azersky.
Azerspace-1: 8 fevral 2013-cü ildə Fransız Qvianasındakı Kuru kosmodromundan orbitə buraxılmışdır və Azərbaycanın kosmosdakı debütüdür. 3300 kq çəkisi olan peyk Avropa, Afrika, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiyada televiziya yayımı, internet və məlumat ötürülməsini təmin edir. 46° şərq uzunluğu orbitində yerləşən peyk 100-ə yaxın kanalı yayımlayır və istismar müddəti 2028-ci ilə qədərdir.
Azerspace-2: 25 sentyabr 2018-ci ildə orbitə buraxılaraq xidmət zonasını Cənubi Asiya və Saxaraaltı Afrikaya qədər genişləndirmişdir. 35 Ku-diapazonlu transponderi ilə agentliyin ixrac imkanlarını gücləndirmişdir.
Azersky: 30 iyun 2014-cü ildə orbitə çıxarılan bu peyk Yer səthinin məsafədən müşahidəsi üçün nəzərdə tutulub. Yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə (1,5 m-ə qədər) malik olan peyk iqlim monitorinqi, kartoqrafiya, kənd təsərrüfatı və fövqəladə hallara reaksiya verilməsi üçün istifadə olunur.
Nailiyyətlər və ixrac
“Azərkosmos” xidmətlərin ixracında aktivdir. 2024-cü ildə agentlik 50 ölkəyə peyk və telekommunikasiya xidmətləri göstərərək 18,5 milyon dollar gəlir əldə etmişdir ki, bunun da 73%-i ixracın payına düşmüşdür. Əsas müştərilər Böyük Britaniya, Lüksemburq, BƏƏ, Pakistan və Türkiyə olmuşdur. 2023-cü ildə ixrac 48 ölkəni əhatə edərək beynəlxalq tələbatın stabil artımını nümayiş etdirmişdir.
Agentlik qlobal kosmik sənayedə mövqeyini möhkəmləndirir:
2023-cü ildə Azərbaycanda Starlink xidmətlərinin göstərilməsi üçün SpaceX ilə müqavilə imzalanmışdır.
2024-cü ildə Aralıq dənizi və Nigeriyada xidmətləri genişləndirmək üçün Viasat və ABS ilə sazişlər bağlanmışdır.
2024-cü ilin yanvarında Azərbaycan 46° şərq uzunluğu üzrə öz orbital mövqeyini qeydiyyatdan keçirərək C- və Ku-diapazonlu tezliklərə olan hüquqlarını təsbit etmişdir.
Təhsil və innovasiyalar
“Azərkosmos” gəncləri və elmi fəal şəkildə dəstəkləyir. İşçilərin təxminən 60%-i gənc mütəxəssislərdir və onların orta yaşı 36-dır. 2024-cü ildə agentlik 2025-ci ildə Azərbaycan məktəbliləri tərəfindən hazırlanmış peyki orbitə buraxmaq planlarını açıqlayaraq təhsilə verdiyi önəmi vurğulamışdır. 2024-cü ilin may ayında tədqiqat və təlimlərdə geoinformasiya texnologiyalarının təşviqi üçün ESRI ilə memorandum imzalanmışdır.
Agentlik həmçinin iqlim dəyişikliyi ilə mübarizəyə töhfə verir. 2024-cü ilin aprelində ölkədə ilk dəfə kosmosdan ekoloji dəyişikliklərin monitorinqi platforması təqdim edilmişdir. 2024-cü ilin noyabrında Bakıda keçiriləcək COP29 çərçivəsində “Azərkosmos” kosmik agentliklərin sammitini təşkil edərək Azərbaycanın qlobal ekoloji təşəbbüslərdəki rolunu gücləndirir.
Perspektivlər
2025-ci ilə qədər “Azərkosmos” peyk qruplaşmasını genişləndirməyi və xidmət ixracını artırmağı planlaşdırır. 2024-cü ildə “Azersky” ilə əlaqənin kəsilməsi müəyyən çətinlik yaratsa da, agentlik infrastrukturun modernləşdirilməsi üzərində çalışır. 2023-cü ildə Bakıda keçirilən Beynəlxalq Astronavtika Konqresində iştirak və yeni layihələr Azərbaycanın kosmik sahədə regional lider olmaq ambisiyalarını nümayiş etdirir.
Nəticə
“Azərkosmos” Azərbaycanın tərəqqi simvoludur və ölkəni dünya kosmik arenasında oyunçuya çevirmişdir. Televiziya yayımından tutmuş iqlim monitorinqinə qədər agentlik texnologiyaları və milli maraqları birləşdirərək elm və iqtisadiyyat üçün yeni üfüqlər açır.
