Əfqanıstan: tarix, coğrafiya və müasirlik

Əfqanıstan — Mərkəzi və Cənubi Asiyada yerləşən, dənizə çıxışı olmayan bir dövlətdir. Cənub və şərqdə Pakistan, qərbdə İran, şimalda Türkmənistan, Özbəkistan və Tacikistan, şimal-şərqdə isə Vaxan dəhlizi vasitəsilə Çinlə qısa sərhədi var. Ölkənin sahəsi təxminən 652 min kvadrat kilometrdir. Relyef əsasən dağlıqdır: ərazidən Hindiquş dağ sistemi keçir, zirvələri 7000 metrdən yüksəkdir. İqlim quraqdır, qışlar soyuq, yaylar isə isti keçir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Kabuldur.

Əhali və mədəniyyət

Əhalinin sayı 40 milyon nəfərdən çoxdur. Əsas etnik qruplar — puştunlar, taciklər, hazaralar və özbəklərdir. Rəsmi dillər — puştu və dəri (fars dilinin dialekti). Hakim din — İslam, əsasən sünni məzhəbidir. Əfqan cəmiyyəti ənənəvidir, güclü qəbilə və ailə bağları mövcuddur. Mədəni irsdə qədim abidələr (məsələn, Cam minarəsi), sənətkarlıq, poeziya və qonaqpərvərlik ənənələri mühüm yer tutur.

Tarixi yol

Müasir Əfqanıstan ərazisi qədim dövrlərdən ticarət yollarının kəsişməsində yerləşib və fars, yunan, buddist və islam sivilizasiyalarının təsirinə məruz qalıb. Müasir dövlət 1747-ci ildə Əhməd şah Durrani tərəfindən yaradılıb. XIX əsrdə ölkə Britaniya və Rusiya imperiyaları arasında bufer rolunu oynayıb. 1919-cu ildə Üçüncü İngilis-Əfqan müharibəsindən sonra xarici siyasətdə tam müstəqillik əldə edib.

XX əsrdə monarxiya devrilib, 1978-ci ildə kommunist çevrilişi baş verib, 1979–1989-cu illərdə sovet müdaxiləsi, vətəndaş müharibəsi və 1996–2001-ci illərdə “Taliban”ın hakimiyyəti yaşanıb. 2001-ci ildə beynəlxalq müdaxilədən sonra İslam Respublikası yaradılıb. 2021-ci ilin avqustunda “Taliban” yenidən ölkəyə nəzarəti ələ keçirib və İslam Əmirliyini elan edib.

Müasir siyasi və iqtisadi vəziyyət

2021-ci ildən ölkəni faktiki olaraq “Taliban” idarə edir. Əksər dövlətlər bu hakimiyyəti rəsmi olaraq tanımır. İqtisadiyyat dünyanın ən az inkişaf etmişlərindən biridir və əsasən kənd təsərrüfatına əsaslanır. Ölkədə əhəmiyyətli faydalı qazıntı ehtiyatları var, lakin onların mənimsənilməsi məhduddur. Əhalinin böyük hissəsi yoxsulluqla üzləşir və humanitar yardıma ehtiyac duyur. Qadın və qızların təhsil və hüquqları sahəsində məhdudiyyətlər beynəlxalq diqqət mərkəzində qalmaqdadır.

Nəticə

Əfqanıstan coğrafi mövqeyi və zəngin tarixi sayəsində strateji əhəmiyyətini qoruyur. Uzunmüddətli münaqişələrə və iqtisadi çətinliklərə baxmayaraq, ölkə özünəməxsus mədəniyyəti və təbii sərvətləri ilə sabitlik şəraitində gələcək inkişaf üçün potensiala malikdir.