Ekvador

Ekvador: Sakit okean, And dağları və Amazoniya arasında ekvatorda yerləşən ölkə

Ekvador Cənubi Amerikanın şimal-qərbində yerləşir və Sakit okeana çıxışı var. Şimalda Kolumbiya, şərqdə və cənubda Peru ilə həmsərhəddir. Ölkənin adı ispan dilində «ekvator» deməkdir: ekvator xətti paytaxtdan bir qədər şimaldan keçir. Qalapaqos adaları ilə birlikdə sahəsi təxminən 283 min kvadratkilometr, əhalisi təxminən 17-18 milyon nəfərdir. Paytaxt Kito şəhəri And dağlarında, təxminən 2800 metr hündürlükdə yerləşir və dünyanın ən yüksəkdə yerləşən paytaxtları sırasındadır. Ən böyük şəhər və əsas liman Quayakildir. Rəsmi adı Ekvador Respublikasıdır. Dövlət dili ispan dilidir, keçua və şuar dilləri mədəniyyətlərarası ünsiyyətin rəsmi dilləri kimi tanınıb. Valyuta ABŞ dollarıdır, ölkə ona 2000-ci ildə keçib.

Dörd region

Ölkəni ənənəvi olaraq dörd təbii regiona bölürlər:

- Sahil qərbdə, banan plantasiyaları, limanları və çimərlikləri ilə;
- Syerra, vulkanları və paytaxtı olan And yüksəkliyi;
- Amazoniya şərqdə, rütubətli tropik meşələr bölgəsi;
- Qalapaqos adaları Sakit okeanda, materikdən təxminən min kilometr aralıda.

Tarix

Avropalılar gəlməzdən əvvəl Ekvadorun torpaqlarında müxtəlif xalqlar yaşayırdı. XV əsrin sonunda onları İnka imperiyası ələ keçirdi. 1530-cu illərdə buraya ispanlar gəldi, 1563-cü ildə isə Kito Kral Audiensiyası yaradıldı. Müstəqilliyə ilk çağırış 1809-cu il avqustun 10-da Kitoda səsləndi, bu gün indi milli bayramdır. Azadlığı Antonio Xose de Sukrenin qoşunlarının 1822-ci il mayın 24-də Pişinça döyüşündəki qələbəsi tamamladı. Əvvəlcə bu torpaqlar Böyük Kolumbiyanın tərkibində idi, 1830-cu ildə Ekvador müstəqil dövlət oldu.

Uzun müddət ölkə Perula sərhəd mübahisəsi aparırdı. 1941-ci ildə dövlətlər arasında müharibə başladı, 1942-ci ildə Rio-de-Janeyro protokolu imzalandı, 1995-ci ildə yeni silahlı münaqişə baş verdi, sülh müqaviləsi isə 1998-ci ildə bağlandı. XX əsrdə hakimiyyət tez-tez mülki hökmdarlardan hərbçilərə keçirdi. 1999-cu ilin ağır maliyyə böhranı milli valyutadan (sukre) imtinaya və dollara keçidə gətirib çıxardı.

2007-2017-ci illərdə ölkəni Rafael Korrea idarə etdi. Hazırkı konstitusiya 2008-ci ildə qəbul edilib. Sonra prezidentlər Lenin Moreno (2017-2021) və Gilyermo Lasso (2021-2023) oldular. 2023-cü ilin mayında Lasso parlamenti buraxdı və vaxtından əvvəl seçkilər təyin edildi. Seçki kampaniyası zamanı, 2023-cü ilin avqustunda prezidentliyə namizəd Fernando Vilyavisensio qətlə yetirildi. Seçkilərdə Daniel Noboa qalib gəldi.

Dövlət quruluşu

Ekvador unitar prezident respublikasıdır. Prezident dörd il müddətinə seçilir, parlament birpalatalıdır: 137 deputatdan ibarət Milli Assambleya. Ölkə 24 əyalətə bölünür, onlardan biri Qalapaqosdur. Son illərdə narkotik alverilə bağlı cinayətkarlıq kəskin artıb: 2024-cü ilin yanvarında Noboa cinayətkar qruplaşmalarla «daxili silahlı münaqişə» elan etdi, 2025-ci ildə isə yenidən seçildi. 2023-cü ilin avqustunda referendumda sakinlər Yasuni milli parkının bir hissəsində neft hasilatının dayandırılmasına səs verdilər.

Nələri görməli

Ölkənin əsas simvolu nəhəng tısbağaların, dəniz iquanalarının və dünyada başqa heç yerdə olmayan çoxsaylı növlərin yaşadığı Qalapaqos adalarıdır. Arxipelaq da, Kitonun tarixi mərkəzi kimi, 1978-ci ildə YUNESKO siyahısına ilk daxil olanlardandır. Kitonun qədim şəhəri müstəmləkə kilsələri və meydanları ilə tanınır. Ondan şimalda «Dünyanın ortası» (Mitad-del-Mundo) abidəsi yerləşir. Ölkənin üçüncü böyük şəhəri Kuenkanın tarixi mərkəzi də YUNESKO siyahısındadır.

Andlarda «vulkanlar xiyabanı» yerləşir: hündürlüyü təxminən 5900 metr olan Kotopaxi vulkanı dünyanın ən yüksək fəal vulkanlarındandır. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi olan sönmüş Çimboraso vulkanı (təxminən 6300 metr) Yer səthinin Yerin mərkəzindən ən uzaq nöqtəsi sayılır. Banyos kurortu termal bulaqları və şəlalələri ilə tanınır, Otavalo bazarı isə yerli hindu sənətkarlığı ilə məşhurdur. Amazoniyada zəngin faunası olan Yasuni milli parkı yerləşir, Mindo duman meşələrində isə yüzlərlə quş növü yaşayır. Sahildə Montanitada və Quayakil sahil bulvarında istirahət edirlər.

İnsanlar, dil və mətbəx

Sakinlərin çoxu metislərdir, əhəmiyyətli hissəsini yerli xalqlar (keçua, şuar və digərləri) təşkil edir, afroekvadorlular, montubiolar (sahil kəndliləri) və avropalıların nəsilləri də yaşayır. İnanclıların əksəriyyəti katolikdir, protestantların payı artır. Məşhur yeməklər: sevişe (layımda marinadlanmış balıq və ya krevet), ensebollado (soğanlı balıq şorbası), lokro de papa (pendirli kartof şorbası), yumitas (qarğıdalı çörəkləri) və qızardılmış dəniz donuzu (kuy). Məşhur «Panama papaqları» məhz Ekvadorda tokilya palma lifindən hazırlanır.

İqtisadiyyat

İqtisadiyyatın əsasını neft hasilatı və ixracı, banan yetişdirilməsi və ixracı (ölkə onların ən böyük tədarükçüləri sırasındadır), həmçinin krevet, kakao, gül və balıq təşkil edir. Dollardan istifadə qiymət sabitliyini təmin edir, lakin ölkəni çevik pul siyasətindən məhrum edir. İqtisadiyyatı neft qiymətlərindən asılılıq, xarici borc, cinayətkarlığın artması və elektrik enerjisindəki fasilələr ləngidir.