Fici

Fici: Sakit okeanın cənubunda üç yüzdən çox adadan ibarət arxipelaq

Fici Sakit okeanın cənubunda, Melaneziyada, Yeni Zelandiyadan təxminən 2 min kilometr şimalda yerləşir. Ölkənin tərkibində təxminən 330 ada var, onlardan təxminən 110-da insanlar yaşayır. Ən böyük adalar paytaxt Suvanın yerləşdiyi və əhalinin çoxunun yaşadığı Viti-Levu və Vanua-Levudur. Quru sahəsi təxminən 18 min kvadratkilometrdir, dəniz suları ilə birlikdə isə ölkə geniş akvatoriyanı əhatə edir. Əhalisi təxminən 900 min nəfərdir. Dəniz sularına görə ən yaxın qonşuları Vanuatu, Tonqa, Tuvalu, Samoa və Fransanın Yeni Kaledoniyasıdır. Rəsmi adı Fici Respublikasıdır. Valyutası Fici dollarıdır.

Tarix: başçılıqlardan müstəqilliyə

Adalar təxminən 3,5 min il əvvəl məskunlaşdırılıb, sonralar burada melaneziya və polineziya mədəniyyətləri qarışıb. Arxipelaqı ilk görən avropalı 1643-cü ildə hollandiyalı Abel Tasman oldu. XVIII-XIX əsrlərdə burada Ceyms Kuk və Uilyam Blay olub. Uzun müddət adaları bir-biri ilə düşmənçilik edən başçılar idarə edirdi. 1874-cü ildə başçılar hakimiyyəti Böyük Britaniyaya verdi və Fici Britaniya koloniyası oldu.

1879-cu ildən 1916-cı ilədək şəkər qamışı plantasiyalarına Britaniya Hindistanından on minlərlə fəhlə gətirildi. Onların nəsilləri olan hind-ficililər bu gün əhalinin nəzərəçarpacaq hissəsini təşkil edir. Ölkə Böyük Britaniyadan 1970-ci il oktyabrın 10-da müstəqillik qazandı.

Siyasət: çevrilişlər və seçkilərə qayıdış

Yerli ficililər (itaukei) ilə hind-ficililər arasındakı münasibətlər dəfələrlə böhranların səbəbi olub. 1987-ci ildə ölkədə iki hərbi çevriliş baş verdi, bundan sonra Fici respublika elan edildi və müvəqqəti olaraq Millətlər Birliyindən uzaqlaşdırıldı. Daha bir çevriliş 2000-ci ildə oldu. 2006-cı ildə silahlı qüvvələrin komandanı Frank Bainimarama hakimiyyəti ələ keçirdi və ölkə yenidən Millətlər Birliyindəki üzvlükdən kənarlaşdırıldı. Hazırkı konstitusiya 2013-cü ildə qəbul edilib, seçkilər 2014 və 2018-ci illərdə keçirilib, Millətlər Birliyində üzvlük isə 2014-cü ildə bərpa olunub.

Fici parlament respublikasıdır. Parlament birpalatalıdır, hökumətə baş nazir rəhbərlik edir, prezident isə əsasən təntənəli funksiyalar yerinə yetirir. 2022-ci ilin dekabrındakı seçkilərdən sonra baş nazir Sitiveni Rabuka oldu. 2021-ci ilin noyabrından prezident postunu Viliame Katonivere tutur.

Nələri görməli

Turizmin əsas ümidi çimərliklər və mərcan rifləridir. Mamanuca və Yasava qruplarının adalarında kurortlar yerləşir, Viti-Levunun cənubundakı Mərcan sahili isə istirahət edənlər arasında məşhurdur. Dalış üçün Beqa və Taveuni adaları yaxınlığındakı riflər tanınır. Taveuni adasından 180-ci meridian keçir və bu mövqe eyni vaxtda «iki gündə» olmağa imkan verir.

Suvada böyük bazara və Fici Muzeyinə baxmağa dəyər. Ovalau adasındakı keçmiş paytaxt Levuka YUNESKO siyahısındadır. Viti-Levuda Sigatoka qum təpələri, həmçinin orxideya kolleksiyası olan Yatmış nəhəng bağı yerləşir. Ölkənin ən yüksək nöqtəsi olan Tomanivi dağı 1324 metrə çatır. Beqa adasında közərmiş daşların üstündə yeriş ənənəsi qorunub saxlanılıb.

İnsanlar, dil və mətbəx

Yerli ficililər əhalinin yarısından bir qədər çoxunu, hind-ficililər isə təxminən üçdə birini təşkil edir. Digər Sakit okean adalarından gələnlərin, çinlilərin və avropalıların kiçik qrupları da var. Rəsmi dillər ingilis dili, fici dili və fici hindi dilidir. Yerli sakinlərin əksəriyyəti xristian, hind-ficililər isə əsasən hinduist və müsəlmandır.

Kənd həyatı icma və başçı ətrafında qurulur. Mühüm mərasim kava (yakona) mərasimidir: sərxoşedici bibər kökündən hazırlanan içki dairə ilə içilir. Mətbəxdə manyok, taro, hindistan cevizi südü və balıq işlədilir. Hindistan cevizi südü və layımla hazırlanan çiy balıq kokoda və yeraltı sobada bişirilmiş ət və tərəvəz lovo məşhurdur. Hind təsiri karri və rotidə hiss olunur.

İqtisadiyyat

Aparıcı sahə turizmdir. Şəkər, geyim istehsalı, qızıl hasilatı, balıqçılıq və meşə təsərrüfatı da nəzərəçarpandır. Fici bütün dünyada tanınan şüşələrdə su ixrac edir. Mühüm gəlir mənbəyi xaricdə işləyən ficililərin pul köçürmələridir. Ölkə tropik siklonlara qarşı həssasdır: 2016-cı ildə «Uinston» siklonu regionun tarixində ən güclülərdən biri oldu və ölkəyə böyük ziyan vurdu.

Reqbi

Reqbi əsas idman növüdür. Fici reqbi-7 millisi 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro Olimpiya Oyunlarında qızıl medal qazandı, Tokio Oyunlarında yenidən çempion oldu. Ficili oyunçular Avropa, Avstraliya və Yeni Zelandiya klublarında çıxış edir.