Gədəbəy Rayonu: Tarix, Təbiət və Təbii sərvətləri

Gədəbəy rayonu Azərbaycan Respublikasının qərb hissəsində, Kiçik Qafqazın orta və yüksək dağlıq qurşağında yerləşən inzibati ərazi vahididir. Rayonun mərkəzi Gədəbəy şəhəridir. Ərazi Şəmkir, Daşkəsən və Tovuz rayonları ilə həmsərhəddir, qərb istiqamətdə isə Ermənistan Respublikası ilə sərhədləşir. Rayonun ümumi sahəsi 1232,98 km²-dir və burada 100 mindən çox insan yaşayır.

Coğrafi mövqeyi və iqlimi

Gədəbəy ərazisi Şahdağ silsiləsinin şimal yamacını, Başkənd-Dəstəfur çökəkliyini və Şəmkir dağ massivinin bir hissəsini əhatə edir. Relyef əsasən dağlıqdır, ən yüksək zirvələr arasında Qoşabulaq (3549 m), Qocadağ (3317 m) və Qara-Arxaç dağları xatırlanır. Orta hündürlük 1300-1800 metr arasında dəyişdiyindən rayonda mülayim-isti yay, soyuq və quraq qış hökm sürür. Yanvar ayının orta temperaturu mənfi 2-dən 10 dərəcəyə qədər, iyulda isə 10-20 dərəcə civarında olur. İllik yağıntı miqdarı 600-900 mm təşkil edir. Bu iqlim şəraiti təmiz dağ havası, mineral bulaqlar və yaşıl otlaqlarla birləşərək ərazini həm kənd təsərrüfatı, həm də dinclik üçün əlverişli məkana çevirir.

Tarixi keçmişi

Gədəbəy Azərbaycanın ən qədim insan məskunlaşma ocaqlarından hesab olunur. Ərazidəki arxeoloji abidələr eramızdan əvvəl təxminən 12-8-ci əsrləri əhatə edən Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin mühüm hissəsi sayılır. Rayon üzərində dünya əhəmiyyətli və çoxsaylı yerli əhəmiyyətli arxeoloji, memarlıq abidələri qorunub saxlanılır. XIX əsrin ortalarında burada mis filizi yataqları aşkarlanmış, 1855-1856-cı illərdə yerli sahibkarlar tərəfindən misəritmə zavodu tikilmişdir. Sonradan həmin müəssisə alman "Simens" şirkəti tərəfindən alınaraq genişləndirilmiş, 1879-cu ildə Zaqafqaziyada ilk dəmir yol xətlərindən biri olan Gədəbəy-Qalakənd xətti çəkilmişdir. Rayon 1930-cu il avqustun 8-də müstəqil inzibati vahid kimi təşkil olunmuşdur. 1988-1993-cü illər arasında ermənistanlı silahlı qüvvələrin təcavüzünə məruz qalan gədəbəylilər torpaqlarını qoruyub saxlamış, bu mübarizədə bir neçə nəfər Milli Qəhrəman adına layiq görülmüşdür.

İqtisadi potensialı

Gədəbəy rayonu yeraltı sərvətlərlə zəngindir: mis, molibden, qızıl, gümüş, mərmər və digər faydalı qazıntı yataqları burada aşkarlanmışdır. Dağ-mədən sənayesi rayon iqtisadiyyatının aparıcı sahələrindən biridir. Bununla yanaşı, əkinçilik (kartof, taxıl, paxlalı bitkilər), maldarlıq və arıçılıq da yerli əhalinin əsas məşğuliyyət sahələridir. Yüksək dağlıq otlaqlar heyvandarlığın inkişafı üçün əlverişli baza yaradır.

Əhalisi və mədəni irsi

Rayonun 100 mindən artıq əhalisi bir şəhər və 100-dən çox kənddə məskunlaşıb. Hər kənd özünəməxsus dialekt, geyim naxışı və folklor ənənələri ilə seçilir. Ərazidə XIX əsrdən qalma rus pravoslav kolonist kəndləri, o cümlədən taxta kilsə ilə tanınan yaşayış məntəqələri mövcuddur ki, bu da rayonun mədəni müxtəlifliyini artırır.

Turizm imkanları

Sərin dağ iqlimi, mineral su mənbələri, yaşıl yaylaqlar və zəngin tarixi-arxeoloji abidələr Gədəbəyi ekoturizm və dağ turizmi baxımından cəlbedici edir. Yay istirahəti, saf hava, təbii mənzərələr və qədim mədəniyyət izləri buraya səyahət edənlər üçün unikal təcrübə yaradır.