"Günəşdə partlayış" teqi üzrə xəbərlər
Günəşdə partlayışlar — Günəş atmosferində baş verən və kosmos daxil olmaqla, Yer kürəsindəki texnologiyalara əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərən güclü enerji püskürmələridir. Günəş fəallığı ilə bağlı olan bu hadisələr, 25-ci günəş dövrünün öz pik həddinə çatdığı 2025-ci ildə xüsusilə aktuallaşır. Bu alışmalar plazma, radiasiya və maqnit sahələrinin atılması ilə müşayiət olunaraq həm möhtəşəm təbiət hadisələri yaradır, həm də potensial təhlükələr doğurur.
Günəş alışmaları nədir?
Günəşdə partlayışları — maqnit sahələrinin ən intensiv olduğu günəş ləkələrinin yaxınlığında baş verən qəfil enerji partlayışlarıdır. Onlar Günəş atmosferindəki dolaşmış maqnit xətlərinin yenidən qurulması və nəticədə nəhəng həcmdə enerjinin sərbəst buraxılması zamanı baş verir. NASA-nın məlumatına görə, bir alışmanın enerjisi milyardlarla nüvə bombasının gücünə bərabər ola bilər. Alışmalar intensivliyinə görə təsnif edilir: zəif (A, B) hadisələrdən tutmuş, ən güclü sayılan (M, X) siniflərinə qədər.
Alışmalar tez-tez tac kütlə atılmaları (TKA) — Yerə 1-3 gün ərzində çata bilən plazma və yüklü hissəciklər axını ilə müşayiət olunur. 2024-cü ilin may ayında X sinfinə aid bir sıra alışmalar 2003-cü ildən bəri ən güclü sayılan G5 səviyyəli geomaqnit fırtınasına səbəb olmuşdu. Bu isə hətta tropik zonalarda belə müşahidə olunan parlaq qütb parıltılarına yol açmışdı.
Yer kürəsinə təsiri
Günəş alışmalarının çoxşaxəli təsirləri var:
Peyklər və Astronavtlar: Onlar peyklərin elektronikasını zədələyə bilən və astronavtlar üçün təhlükə yaradan radiasiya dalğaları yaradır. Məsələn, 2024-cü ildə X1.8 sinifli alışma Starlink peyklərinin işində müvəqqəti nasazlıqlara səbəb olmuşdu.
Texnoloji İnfrastruktur: Əgər TKA Yerə çatarsa, GPS, radio rabitəsi və elektrik şəbəkələrinin işini pozan geomaqnit fırtınaları yaradır. Tarixi nümunə kimi, 1989-cu ildə Kvebekin enerji sistemini sıradan çıxaran fırtınanı göstərmək olar.
Aviasiya: Yüksək enliklərdə uçan təyyarələr radiasiyadan qaçmaq üçün marşrutlarını dəyişməli olurlar.
Müşahidə və proqnozlaşdırma
Günəşdə partlayışları ultrabənövşəyi və rentgen şüalarını qeydə alan Solar Dynamics Observatory (SDO) və GOES kimi peyklər vasitəsilə izlənilir. ABŞ-ın Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası (NOAA) mümkün alışmalar barədə saatlar və ya günlər öncədən xəbərdarlıq edən proqnozlar dərc edir. 2025-ci ilin iyulunda gözlənilən günəş dövrünün zirvəsi ilə əlaqədar M və X sinifli alışmaların sayının artacağı proqnozlaşdırılır. Alimlər qeyd edirlər ki, cari dövr gözləniləndən daha aktiv keçir; belə ki, 2022-ci ildən bəri 150-dən çox X sinifli alışma qeydə alınıb.
Mühafizə və hazırlıq
Fəsadları yumşaltmaq üçün peyk operatorları cihazları "təhlükəsiz rejim"ə keçirir, enerji şirkətləri isə şəbəkələrin mühafizəsini gücləndirir. Beynəlxalq Kosmik Stansiya heyəti qorumaq üçün xüsusi ekranlaşdırma sistemlərindən istifadə edir. 2024-cü ildə NOAA tərəfindən verilən X5.8 alışması xəbərdarlığı sayəsində nasazlıqları minimuma endirmək mümkün olmuşdur.
