Hadrut qəsəbəsi: tarixi, coğrafiyası və azadlığı

Hadrut qəsəbəsi Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunda yerləşən mühüm yaşayış məntəqəsidir. Qədim tarixə malik olan bu qəsəbə Qozluçayın dərəsində, Ərgünəş dağının yaxınlığında, təxminən 720 metr yüksəklikdə salınıb. Şimalçay və Cənubçay burada birləşərək Qozluçayı əmələ gətirir. Adı fars dilindən gəlir və “iki çayın arası” mənasını daşıyır.

Hadrutun tarixi və toponimikası

Qəsəbənin dəqiq salınma tarixi məlum olmasa da, 1727-ci ildə Osmanlı mənbələrində Dizaq nahiyəsinin Hadrud kəndi kimi qeyd olunur. XIX əsrdə Ağoğlan adı ilə tanınırdı. 1923-cü ilə qədər Ağoğlan, 1923–1939-cu illərdə isə Dizaq adlanırdı. 1939-cu ildə Hadrut rayonu yaradıldı və 1963-cü ildə qəsəbəyə şəhər tipli status verildi. 1991-ci ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ləğv edildikdən sonra ərazi Xocavənd rayonuna daxil edildi.

Orta əsrlərdə Hadrut və ətrafı İpək Yolunun bir qolu üzərində yerləşirdi. Burada qədim körpülər, kilsələr və digər abidələr mövcuddur. Azərbaycanın görkəmli bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyov gənclik illərində burada müəllimlik etmişdir.

İşğal və azad olunma

Hadrut 2 oktyabr 1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı işğal olundu. İşğal nəticəsində minlərlə azərbaycanlı öz dədə-baba yurdlarından didərgin düşdü. 28 il davam edən işğal dövründə qəsəbə ciddi dağıntılara məruz qaldı.

9 oktyabr 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Hadrutu və ətraf kəndləri işğaldan azad etdi. Bu əməliyyat strateji əhəmiyyət daşıyırdı, çünki Hadrut Qarabağın cənubunda mühüm mövqedə yerləşirdi və Şuşaya doğru irəliləyiş üçün yol açdı. Hadrutun azad edilməsi müharibənin gedişində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur.

Coğrafiya və təbii sərvətlər

Hadrut bol su mənbələrinə malikdir. Bulaqlar və subartezian quyuları ərazini təmin edir. Dağlıq relyef, meşəliklər və münbit torpaqlar kənd təsərrüfatı üçün əlverişlidir. Qəsəbə ətrafında qədim abidələr, o cümlədən X–XII əsrlərə aid tikililər qorunub saxlanılır.

Bərpa və böyük qayıdış

Azadlıqdan sonra Hadrutda genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri aparılır. Füzuli–Hadrut avtomobil yolu, elektrik yarımstansiyası, su, qaz və kanalizasiya xətləri çəkilib. Qəsəbədaxili yollar təmir edilib, sosial infrastruktur yaradılıb. Yaşayış evlərinin bərpası davam edir. 2025-ci ildən etibarən əvvəlki sakinlərin qayıdışı başlayıb. İlk ailələr artıq doğma yurda köçürülüb.

Hadrut bu gün Azərbaycanın işğaldan azad olunmuş ərazilərində həyata keçirilən Böyük Qayıdış proqramının mühüm ünvanlarından biridir. Qəsəbənin tarixi keçmişi, strateji mövqeyi və təbii gözəlliyi onu Qarabağın diqqətəlayiq məkanlarından birinə çevirir. Burada aparılan işlər nəticəsində Hadrut yenidən inkişaf edən, sakinlərinin qayıtdığı canlı yaşayış məntəqəsinə çevrilir.