"Hörmüz boğazı" teqi üzrə xəbərlər
Hörmüz boğazı Fars körfəzini Oman körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirən dünyanın ən mühüm dəniz yollarından biridir. Bu dar su dəhlizi qlobal enerji ticarətində əsas rol oynayır; dünya neftinin təxminən 20%-i və mayeləşdirilmiş təbii qazın (MTQ) böyük hissəsi buradan keçir. İran, Oman və BƏƏ arasında yerləşən boğaz müntəzəm olaraq geosiyasi münaqişələrin episentrinə çevrilir.
Coğrafi mövqeyi və xüsusiyyətləri Hörmüz boğazı şimalda İran, cənubda isə Musandam yarımadası (Oman və BƏƏ) arasında yerləşir. Uzunluğu təxminən 167 km, eni isə 96 km ilə 39 km arasında dəyişir; ən dar hissəsi cəmi 21 dəniz milidir. Tankerlər üçün gəmiçilik dəhlizlərinin eni təxminən 3 km-dir, bu da boğazı blokada üçün həssas edir. Nəqliyyat zonalarında dərinliyin 100 metrdən çox olması ən böyük supertankerlərin buradan keçməsinə şərait yaradır. Boğaz aypara formasındadır və sahil xəttinin böyük hissəsinin İrana məxsus olması onun bu marşrut üzərində strateji nəzarətini gücləndirir.
Dünya iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyəti Hörmüz boğazı Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, Qətər və BƏƏ daxil olmaqla Fars körfəzi ölkələrindən neft ixracı üçün əsas arteriyadır. Hər gün buradan təxminən 20 milyon barel neft daşınır ki, bu da dünya istehlakının beşdə birini təşkil edir. Bundan əlavə, boğaz dünyanın ən böyük MTQ ixracatçısı olan Qətərdən mayeləşdirilmiş təbii qazın çatdırılması üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Boğazın bağlanması enerji daşıyıcılarının qiymətində kəskin artıma səbəb ola bilər ki, bu da Çin və Hindistan kimi idxalçı ölkələrin iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərərər.
Geosiyasi əhəmiyyət və münaqişələr Hürmüz boğazının strateji mövqeyi onu gərgin beynəlxalq münasibətlər meydanına çevirir. Şimal sahilinə nəzarət edən İran, ABŞ və müttəfiqlərinin sanksiyalarına və ya hərbi əməliyyatlarına cavab olaraq dəfələrlə boğazı bağlayacağı ilə hədələyib. 1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi zamanı boğazda "tanker müharibəsi" kimi tanınan hücumlar baş verib. 2025-ci ildə ABŞ-ın İranın nüvə obyektlərinə zərbələrindən sonra İran parlamenti boğazın mümkün bağlanmasına səs verib, bu da neft qiymətlərinin artmasına və gəmiçilik şirkətlərinin narahatlığına səbəb olub. ABŞ və regionda yerləşən 5-ci donanma daxil olmaqla müttəfiqləri gəmiçilik azadlığını təmin etməyə hazır olduqlarını bəyan edirlər.
Blokadanın riskləri və nəticələri Hörmüz boğazının bağlanması, hətta müvəqqəti olsa belə, qlobal enerji böhranına səbəb ola bilər. Ekspertlər neftin qiymətinin barrel başına 100–150 dollara qədər qalxacağını, bunun da yanacaq və malların bahalaşmasına gətirib çıxaracağını proqnozlaşdırırlar. BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanındakı neft kəmərləri kimi alternativ marşrutlar boğazdan keçən həcmi kompensasiya edə bilməyəcək. Bundan əlavə, blokada özü də neft ixracından asılı olan İrana diplomatik təzyiqi artıracaq. 2025-ci ildə İsrail-İran münaqişəsinin kəskinləşməsi səbəbindən gəmiçilik şirkətləri artıq nəqliyyat xərclərini artıran bu marşrutdan qaçmağa başlayıblar.
Beynəlxalq hüquq və nəzarət BMT-nin 1982-ci il dəniz hüququ haqqında Konvensiyasına əsasən, Hörmüz boğazı tranzit keçid azadlığını təmin edən beynəlxalq su yoludur. Lakin konvensiyanı ratifikasiya etməyən İran boğazı nəzarətdə saxlamaq hüququna malik olduğunu israr edir. 1959 və 1972-ci illərdə İran və Oman öz ərazi sularını 12 dəniz milinə qədər genişləndirərək boğazı faktiki olaraq öz suları ilə "bağlayıblar". Buna baxmayaraq, 1970-ci illərdə onlar hərbi gəmilərin keçidinə mane olmurdular, lakin son onilliklərdə İran boğazdan Qərblə danışıqlarda təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir.
