İnsan alveri

Problemin miqyası

İnsan alveri qurbanların mənbəyi, tranziti və ya təyinat yeri kimi demək olar ki, bütün ölkələrə təsir edən qlobal bir fenomendir. UNODC-nin 2024-cü il İnsan Alveri üzrə Qlobal Hesabatına görə, 2022-ci ildə aşkar edilmiş qurbanların sayı pandemiyadan əvvəlki 2019-cu illə müqayisədə 25% artmışdır. 2022-ci ildə 156 ölkədə 50 000-dən çox insan alveri halı qeydə alınmışdır, lakin cinayətin gizli xarakteri səbəbindən bir çox qurbanlar aşkar edilmədiyindən, real rəqəmlər ehtimal ki, əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksəkdir.

ILO, Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı (IOM) və Walk Free Foundation tərəfindən hazırlanmış 2022-ci il Müasir Köləliyin Qlobal Qiymətləndirilməsinə görə, 2021-ci ildə dünya üzrə təxminən 50 milyon insan müasir köləlik şəraitində yaşayırdı. Bunlardan 27,6 milyon insan məcburi əməyin qurbanı, 22 milyon isə insan alverinin bir forması kimi təsnif edilən məcburi nikahların qurbanı idi. Təxminən 12 milyon qurban uşaqlardır ki, bu da bu qrupun həssaslığını vurğulayır.

Avropa İttifaqında, Eurostat-ın 2022-ci il məlumatlarına görə, 10 093 insan alveri qurbanı qeydə alınmışdır ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə 41% çoxdur. Qurbanların yarısından çoxunu (63%) qadınlar və qızlar, 15%-ni isə uşaqlar təşkil edirdi ki, bunların da 75%-i qızlar idi. ABŞ-da İnsan Alveri ilə Mübarizə üzrə Milli Qaynar Xətt (National Human Trafficking Hotline) 2023-cü ildə 30 162 siqnal almış, 16 999 potensial qurbanın olduğu 9 619 potensial insan alveri halını aşkar etmişdir.

İnsan alverinin formaları

İnsan alveri həssas əhali qruplarının istismarı ilə bağlı olan çoxsaylı formalarda özünü göstərir. Rəsmi hesabatlarda aşkar edilmiş əsas növlərə aşağıdakılar daxildir:

• Cinsi istismar: UNODC-nin məlumatlarına görə, bu, 2022-ci ildə bütün halların 38,7%-ni təşkil edən insan alverinin ən geniş yayılmış formasıdır. Əsasən qadınlar və qızlardan ibarət olan qurbanlar zorakılığa məruz qalır və fahişəliyə, fahişəxanalarda, masaj salonlarında və ya porno sənayesində işləməyə məcbur edilirlər. ABŞ-da 2023-cü ildə qeydə alınmış 9 619 haldan 5 572-si cinsi istismara aid idi.
• Məcburi əmək: Bu forma halların 38,8%-ni təşkil edir və kənd təsərrüfatı, tikinti, istehsalat və ev təsərrüfatı kimi sahələrdə istismarı əhatə edir. Avropa İttifaqında 2022-ci ildə məcburi əmək qurbanlarının sayı (3 990) demək olar ki, cinsi istismar qurbanlarının sayına (4 014) bərabər olmuşdur. Qurbanlar tez-tez qeyri-insani şəraitdə işləyir, minimal ödəniş alır və ya heç ödəniş almırlar.
• Məcburi cinayət fəaliyyəti: Qurbanlar narkotik maddələrin satışı, oğurluq və ya dilənçilik kimi qanunsuz fəaliyyətlərlə məşğul olmağa məcbur edilirlər. 2022-ci ildə Aİ-də qurbanların 18%-i (1 699 nəfər) bu cür istismar formalarına cəlb edilmişdir.
• Orqanların çıxarılması: Bu forma daha az yayılsa da, son dərəcə narahatedicidir. UNODC-nin 2018-ci il Qlobal Hesabatında vurğulanır ki, orqanların çıxarılması məqsədilə insan alveri ən az öyrənilmiş, lakin ən gəlirli cinayət formalarından biridir. 2023-cü ildə Pakistanda polis, həssas xəstələri xəstəxanalardan cəlb edən və tez-tez onların xəbəri olmadan orqanların çıxarılması əməliyyatlarını həyata keçirən bir şəbəkəni ifşa etmişdir ki, bu da bir neçə ölümlə nəticələnmişdir.
• Məcburi nikahlar və uşaqların əsgər kimi cəlb edilməsi: Bu formalar xüsusilə Afrika və Yaxın Şərq kimi yoxsulluq və münaqişə səviyyəsi yüksək olan regionlarda geniş yayılmışdır. Qərbi Afrikanın bəzi bölgələrində uşaqlar qurbanların 100%-ni təşkil edir, burada onlar əsgər kimi istifadə olunur və ya nikaha məcbur edilirlər.

Səbəblər və həssas qruplar

İnsan alveri sosial, iqtisadi və siyasi amillərin mürəkkəb birləşməsi ilə qidalanır. Əsas səbəblərə aşağıdakılar daxildir:

• Yoxsulluq və bərabərsizlik: İqtisadi qeyri-sabitlik və təhsil və işə çıxışın olmaması insanları insan alverçilərinin yalan vədlərinə qarşı həssas edir. 2022-ci ildə Aİ-də qurbanların 37%-i Aİ vətəndaşları idi ki, bu da yoxsulluq və marginalizasiya kimi daxili sosial problemlərə işarə edir.
• Münaqişələr və miqrasiya: Ukraynada müharibə kimi silahlı münaqişələr insan alveri üçün şərait yaradır. 2022-ci ildə Aİ-də qurbanların sayının 41% artması qismən məlumatlandırma kampaniyaları sayəsində Ukraynadan olan qaçqınlar arasında aşkarlığın artması ilə izah olunur.
• İqlim dəyişiklikləri: UNODC-yə görə, Afrikada iqlim fəlakətləri və iqlim dəyişikliyi nəticəsində əhalinin yerdəyişməsi, xüsusilə Avropa və Yaxın Şərqdə insan alveri qurbanlarının sayının artması ilə korrelyasiya edir.
• Gender bərabərsizliyi: Qadınlar və qızlar qurbanların 71%-ni təşkil edir ki, bu da bu qrupun sistemli ayrı-seçkiliyini və həssaslığını əks etdirir. Bununla belə, son illərdə aşkar edilmiş kişi və oğlan qurbanlarının sayı artır: 2020-ci ildə onların payı 40%-ə çatmışdır ki, bu da 2004-cü illə müqayisədə beş dəfə çoxdur.

Həssas qruplara miqrantlar, qaçqınlar, uşaqlar, əlilliyi olan insanlar, həmçinin LGBTQ+ icmalarının nümayəndələri daxildir. ABŞ-da İtkin və İstismar Edilmiş Uşaqlar üzrə Milli Mərkəzin (NCMEC) məlumatlarına görə, 2023-cü ildə 28 800 itkin uşaqdan 1-i 6-dan ehtimal ki, cinsi istismarın qurbanı olmuşdur.

İnsan alverinə qarşı mübarizə

Beynəlxalq ictimaiyyət insan alveri ilə mübarizə üçün əhəmiyyətli səylər göstərir, baxmayaraq ki, tərəqqi qeyri-bərabər olaraq qalır. 2003-cü ildə qüvvəyə minmiş BMT-nin İnsan Alverinin Qarşısının Alınması Protokolu 2023-cü ilə qədər 155 ölkədən 125-i tərəfindən ratifikasiya edilmişdir ki, bu da 2009-cu illə müqayisədə iki dəfədən çoxdur. Bu sənəd milli qanunların və strategiyaların hazırlanması üçün əsas olmuşdur.

• Qanunvericilik və məhkəmə təqibi: ABŞ-da 2022-ci ildə Amerika prokurorlarına 1 912 insan alveri işi göndərilmişdir ki, bu da 2012-ci illə müqayisədə 26% çoxdur. Bu cinayətə görə məhkum edilənlərin sayı 2012-ci ildəki 805-dən 2022-ci ildə 1 656-ya qədər iki dəfə artmışdır. Lakin Aİ-də 2022-ci ildə insan alverçilərinin məhkum edilənlərinin sayı 17% azalmışdır (2 097 nəfər) ki, bu da hüquq tətbiqində problemlərə işarə edir.
• Məlumatlılığın artırılması: 2022-ci ildə Ukraynadan olan qaçqınların müdafiəsi üçün Aİ-də keçirilən məlumatlandırma kampaniyaları kimi kampaniyalar qurbanların aşkar edilməsinin artmasına səbəb olmuşdur. ABŞ-da İnsan Alveri ilə Mübarizə üzrə Milli Qaynar Xətt 2007-ci ildən bəri 100 891 halda 197 000 qurban aşkar etmişdir.
• Beynəlxalq əməkdaşlıq: 2023-cü ilin iyun ayında Niderland rəhbərliyi altında 31 ölkənin iştirakı ilə keçirilən birgə əməliyyatlar kimi əməliyyatlar 21 şübhəlinin həbsinə və məcburi əməyin 261 potensial qurbanının aşkar edilməsinə səbəb olmuşdur. Europol, Eurojust və Avropa Əmək Agentliyi bu səylərin