İsveçrə

İsveçrə: birbaşa demokratiyası və dörd dövlət dili olan Alp ölkəsi

İsveçrə Mərkəzi Avropada yerləşir və dənizə çıxışı yoxdur. Şimalda Almaniya, qərbdə Fransa, cənubda İtaliya, şərqdə Avstriya və Lixtenşteynlə həmsərhəddir. Sahəsi təxminən 41,3 min kvadratkilometr, əhalisi təxminən 9 milyon nəfərdir. Ərazinin xeyli hissəsini Alp dağları və Yura dağları tutur, sakinlərin əksəriyyəti isə onların arasında yerləşən İsveçrə yaylasında yaşayır. Rəsmi adı İsveçrə Konfederasiyasıdır. Faktiki paytaxt Bern rəsmi olaraq «federal şəhər» adlanır. Valyuta İsveçrə frankıdır. Dövlət dilləri alman, fransız, italyan və romanş dilləridir. Milli bayram avqustun 1-də qeyd olunur.

Tarix: üç icmanın ittifaqından federasiyaya

Ölkənin əsası ənənəyə görə 1291-ci ildə bağlanmış üç Alp icmasının ittifaqı sayılır. Zamanla ona başqa torpaqlar da qoşuldu. Müqəddəs Roma imperiyasından müstəqillik 1648-ci il Vestfal sülhü ilə təsbit edildi, 1815-ci il Vyana konqresi isə ölkənin daimi neytrallığını tanıdı.

1847-ci ildə katolik və protestant kantonlar arasındakı ziddiyyətlər üzündən qısamüddətli vətəndaş müharibəsi, yəni Zonderbund müharibəsi baş verdi. 1848-ci ildə federal konstitusiya qəbul edildi və müasir dövlət ona əsaslanır. Konstitusiyanın hazırkı redaksiyası 2000-ci ildə qüvvəyə minib. 1863-cü ildə Cenevrədə Anri Dünanın adı ilə bağlı olan Qırmızı Xaç hərəkatı yarandı. Hər iki dünya müharibəsində ölkə neytrallığını saxladı. Qadınlar federal səviyyədə seçki hüququnu yalnız 1971-ci ildə aldı. İsveçrə 2002-ci ildə referendumdan sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatına daxil oldu, Avropa İttifaqının üzvü deyil.

Dövlət quruluşu

İsveçrə 26 kantondan ibarət federativ respublikadır, hər kantonun öz konstitusiyası, parlamenti və hökuməti var. İcra hakimiyyətinin ali orqanı qərarları kollegial qəbul edən yeddi üzvdən ibarət Federal Şuradır. Konfederasiya prezidenti vəzifəsini şuranın üzvlərindən biri növbə ilə bir il müddətinə tutur. Parlament olan Federal Məclis iki palatadan ibarətdir: Milli Şura (200 deputat) və Kantonlar Şurası (46 nümayəndə).

Sistemin fərqləndirici xüsusiyyəti birbaşa demokratiyadır. Vətəndaşlar referendumlarda səs verir və xalq təşəbbüsü ilə konstitusiyaya dəyişiklik təklif edə bilir. Səsvermələr ildə bir neçə dəfə keçirilir. Xarici siyasət silahlı neytrallığa əsaslanır. 2022-ci ildə ölkə Avropa İttifaqının Rusiyaya qarşı bir sıra sanksiyalarına qoşuldu və bu, neytrallığın hüdudları barədə mübahisələrə səbəb oldu. İsveçrə Avropa İttifaqı ölkələri ilə ikitərəfli sazişlər toplusu ilə bağlıdır və Şengen zonasına daxildir.

Nələri görməli

Ölkənin əsas simvolu Sermat kurortunun üzərində ucalan Matterhorn dağıdır (təxminən 4,5 min metr). İsveçrənin ən yüksək nöqtəsi olan Monte-Roza massivindəki Dyufur zirvəsi 4634 metrə çatır. Bern Alpları Aygər, Mönx və Yunqfrau zirvələri ilə tanınır. Yüksəkdağlıq Yunqfraujox aşırımı dərə ilə dəmir yolu ilə birləşir. Alp dağlarının ən böyük buzlağı olan Aleç buzlağı YUNESKO siyahısındadır. Dağ kurortlarından ən məşhurları Davos, Sankt-Moritz, Sermat, Qrindelvalddır.

Şəhərlərdə də görməli yerlər çoxdur. Bernin qədim hissəsi YUNESKO siyahısına daxildir. Lüsern taxta Kapel körpüsü və gölü ilə məşhurdur. Sürix ölkənin ən böyük şəhəri və maliyyə mərkəzidir. Cenevrə fontanlı gölü, BMT nümayəndəliyi və Qırmızı Xaçı ilə tanınır, yaxınlığında isə Avropa Nüvə Tədqiqatları Təşkilatı (CERN) yerləşir. Cenevrə gölünün sahilində Şilon qalası var, yanında isə YUNESKO siyahısına salınmış Lavo üzümlükləri uzanır. YUNESKO-nun digər abidələri sırasında Alqbula və Bernina dəmir yolları, Sankt-Qallen monastırı var. Şaffauzen yaxınlığındakı Reyn şəlaləsi Avropanın ən güclü şəlalələrindən sayılır.

İnsanlar, dillər və mətbəx

Sakinlərin təxminən üçdə ikisi alman dilində (İsveçrə alman dilinin dialektləri şəklində), təxminən beşdə biri fransız dilində, kiçik hissəsi italyan dilində danışır. Romanş dilindən əhalinin bir faizindən azı, əsasən Qraubünden kantonunda istifadə edir. Sakinlərin nəzərəçarpan hissəsi əcnəbi vətəndaşlardır. İnanclıların əksəriyyəti xristiandır, katoliklər və protestantlar təxminən bərabər sayda yayılıb, dini mənsubiyyəti olmayanların payı artır.

Məşhur yeməklər: pendirli fondyu, raklet, rösti (kartof çörəkləri), emmental və qryuyer pendirləri, həmçinin İsveçrə şokoladı.

İqtisadiyyat

İsveçrə adambaşına gəlirə görə dünyanın ən varlı ölkələri sırasındadır. Əsas sahələr: banklar və sığorta, əczaçılıq (Novartis, Roche), maşınqayırma, dəqiq cihazlar, saatlar, qida sənayesi. Ölkədə bir çox beynəlxalq təşkilatın qərargahı yerləşir: Lozannada Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin, Sürixdə FİFA-nın, Cenevrənin yaxınlığındakı Kolognida Ümumdünya İqtisadi Forumunun. 2023-cü ildə ən böyük bank olan UBS hakimiyyətin qərarı ilə Credit Suisse-i satın aldı. Ölkə dünya bazarında yaxşı tanınan şokolad və pendir istehsal edir, xarici ticarətdən çox asılıdır və çoxlu əcnəbi mütəxəssisi cəlb edir.