Mali

Mali: Cennənin gil məscidi, doqonların sirləri, Timbuktunun karvanları və Bakı ilə dialoq

Mali Respublikası — Qərbi Afrikada dənizə çıxışı olmayan, Böyük Səhra ilə Sahel zonasının sərhədində, əzəmətli Niger və Seneqal çaylarının hövzəsində yerləşən suveren dövlətdir. Qüdrətli orta əsr imperiyalarının beşiyi olan bu ölkə əsrlər boyu trans-Səhra ticarətinin və qitənin islam maarifçiliyinin mərkəzi rolunu oynamışdır. Müasir Mali YUNESKO-nun unikal çiy kərpicdən ucaldılmış memarlıq şah əsərlərini, doqon xalqının mistik kosmoqonik ənənələrini, Qərbi Afrikanın zəngin musiqi irsini və regionun aparıcı qızıl hasilatı mərkəzlərindən biri statusunu özündə birləşdirir.

Cennənin gil möcüzəsi, əfsanəvi Timbuktu və Bandiaqara sıldırımı

Malinin landşaftı şimalda Böyük Səhranın quraq qumlu zonasına, mərkəzdə Sahelin yarımsəhra qurşağına və cənubda Niger çayının suları ilə bəslənən məhsuldar savannalara bölünür. Ölkənin başlıca memarlıq simvolu Cennə Böyük Məscididir — bura bankodan (gil, saman və çəltik qabığı qarışığı) Sudan-Sahel üslubunda ucaldılmış və hər il möhtəşəm Krepissaj bayramı zamanı şəhər sakinləri tərəfindən yenilənən dünyanın ən böyük çiy kərpic binasıdır. Böyük Səhranın kənarında vaxtilə islam elminin ən böyük mərkəzləri olmuş qədim Cingereber və Sankore gil məscidləri ilə tanınan Timbuktu («333 övliya şəhəri») yerləşir. Ölkənin şərqində uzunluğu 150 kilometrdən çox olan Bandiaqara sıldırımı ucalır — bura qayalarda yonulmuş ənənəvi evləri, anbar qüllələri və ziyarətgahları ilə doqonlar diyarıdır. Niger çayının hər iki sahilində salınmış paytaxt Bamako isə «Marşe-Roz» sənətkarlıq bazarının və milli mədəniyyət mərkəzlərinin qovşağında qaynayır.

Sundiata Keytanın imperiyası, Mansa Musanın sərvəti və müasir suverenlik

Mali torpaqları Afrikada ən əzəmətli tarixlərdən birinə malikdir: orta əsrlərdə burada Qana imperiyası, əfsanəvi Mali imperiyası və Sonqay imperiyası çiçəklənmişdir. Mali imperiyasının banisi hökmdar Sundiata Keyta XIII əsrdə insan hüquqları və adət hüququnun tarixdəki ən qədim toplularından biri olan Kurukan Fuqa xartiyasını elan etdi. XIV əsrdə hökmdar Mansa Musa Məkkəyə məşhur həcc ziyarətini həyata keçirdi və yol boyu o qədər çox qızıl payladı ki, bu, bütün Yaxın Şərqdə qiymətli metalın qiymətinin uzun müddət düşməsinə səbəb oldu. XIX əsrin sonundan etibarən ölkə Fransız环 Sudani adı ilə Fransanın müstəmləkə idarəçiliyi altında idi. 1960-cı il sentyabrın 22-də respublika ilk prezident Modibo Keytanın rəhbərliyi ilə müstəqillik qazandı. Sahel zonasındakı mürəkkəb təhlükəsizlik çağırışlarını dəf edən müasir Mali dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, hakimiyyət institutlarının islahatı və beynəlxalq tərəfdaşlar dairəsinin genişləndirilməsi kursunu həyata keçirir.

Doqonların kosmoqoniyası, kora ritmləri və doyumlu tiqadequena sousu

Malinin mədəni siması dərin mənəvi və bədii kökləri ilə şöhrət qazanıb. Doqon xalqının maskalı ritual rəqsləri (o cümlədən çoxmetrlik kanaqa maskaları) bütün dünyada məşhurdur; onların Sirius ulduz sistemi haqqındakı astronomik əfsanələri əsrlər boyu tədqiqatçıları heyrətə salır. Mali Qərbi Afrikanın musiqi paytaxtı kimi qəbul olunur: mahnı-dastan ifaçıları (qriotlar) kasta ənənələrini simli kora aləti, balafon, eləcə də Əli Farka Ture və «Tinariwen» kimi qrupların ifa etdiyi «səhra blüzü» gitara rifləri ilə virtuoz şəkildə nəsildən-nəslə ötürürlər. Milli kulinariyada tiqadequena (Tigadèguèna) üstünlük təşkil edir — qovrulmuş araxis pastası, tomat və tərəvəzlərdən hazırlanan qatı sousda mal, toyuq və ya balıq ətindən bişirilən, dənəvər düyü ilə təqdim olunan ətirli raqu. Qarğıdalı və ya darı sıyığı ilə təqdim edilən baobab yarpaqlarından hazırlanmış to (Tô) sousu və hibiskus çiçəklərindən hazırlanan sərinləşdirici bissap içkisi də olduqca populyardır.

Sahelin qızıl ehtiyatı, ağ pambıq və Bakı ilə çoxtərəfli dialoq

Mali iqtisadiyyatı dağ-mədən sektoruna və kənd təsərrüfatına əsaslanır: ölkə Afrikada qızıl hasilatı və ixracına görə ilk üçlüyə daxildir (Lulo, Qunkoto və Sadiola iri mədənləri ixrac gəlirlərinin əsasını formalaşdırır), həmçinin perspektivli litium (Qulamina layihəsi), manqan və boksit yataqlarına malikdir. Aqrar sektorda Mali Qərbi Afrikada yüksəkkeyfiyyətli xam pambığın aparıcı tədarükçüsü və böyük heyvandarlıq mərkəzidir.

Diplomatik arenada Bakı və Bamako BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) və Qoşulmama Hərəkatı platformalarında konstruktiv təmaslar saxlayırlar. Hər iki ölkə beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, dövlət suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə hörmət və daxili işlərə kənar müdaxilənin yolverilməzliyinə qəti sadiqliyini bildirir. Bakıda keçirilən COP29 iqlim sammiti kontekstində Mali tərəfi səhralaşma, torpaqların deqradasiyası və quraqlıq proseslərinə ən çox məruz qalan Sahel ölkələri üçün iqlim maliyyələşdirilməsinin vacibliyini vurğulamış, eləcə də kənd təsərrüfatının uyğunlaşdırılması və su ehtiyatlarının idarə olunması üzrə birgə proqramların həyata keçirilməsində maraqlı olduğunu ifadə etmişdir.