Murtuza Muxtarov - görkəmli Azərbaycan neft sənayeçisi, milyonçu və xeyriyyəçi, həyatı uğur, zəhmətkeşlik və xalqına sədaqət rəmzinə çevrilmiş şəxsdir. O, 1857-ci ildə Bakı yaxınlığındakı Əmircan kəndində kasıb bir ailədə doğulmuş və 1920-ci ilin aprelində məşhur Səadət Sarayında vəfat edərək özündən sonra zəngin bir irs qoymuşdur. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatları, tarixi arxivlər və nəşrlər daxil olmaqla rəsmi mənbələrə əsaslanaraq, sadə bir fəhlədən dövrünün ən nüfuzlu insanlarından birinə çevrilmiş bu şəxsin həyat yolunu nəzərdən keçirək.
İlk illər və karyerasının başlanğıcı
Murtuza Muxtarov sadə şəraitdə dünyaya gəlmişdir. Uşaqlıqda qardaşı Bala Əhmədlə birlikdə ailəsinə kömək etmək üçün Bakıdan Tiflisə yük daşımaqla məşğul olmuşdur. 1874-cü ildə arabasını sataraq Zabrat və Balaxanı kəndləri yaxınlığındakı mədənlərdə işə düzəlmişdir. Orada onu sahibkar Martov fərq etmiş və gənci qazma avadanlığı ilə işləməyi öyrətmişdir. Səyi və təbii fərasəti sayəsində Murtuza tezliklə usta olmuşdur. Bu təcrübə onun neft sənayesindəki gələcək nailiyyətlərinin təməlini qoymuşdur.
1890-cı ildə Muxtarov "Müqavilə qazması" adlı kiçik bir ofislə öz qazma şirkətini qurmuşdur. O, tezliklə biznesini genişləndirərək buruq avadanlıqlarının istehsalı və quyuların qazılması ilə məşğul olmağa başlamışdır. Onun şirkəti Rusiya imperiyasında ən böyük şirkətlərdən birinə çevrilmiş, "Hammer", "Rapid" və "Wotan" kimi cəmiyyətlərlə əməkdaşlıq etmişdir. XIX əsrin sonunda o, Bakı-Buzovna dəmir yolu boyunca bütün neft quyularının sahibi olmuş, Sabunçudan sonrakı stansiya isə "Muxtarovka" adlandırılmışdır.
İxtiralar və neft sənayesinə töhfələr
Rəsmi təhsili olmamasına baxmayaraq, Muxtarov görkəmli mühəndis-avtodidakt olmuşdur. 1895-ci ildə o, dünyada ilk metal ştanqlı qazma buruğunu ixtira etmiş və dövlətdən patent almışdır. "Bakı qazma sistemi" adlandırılan bu ixtira onun adını ölkə xaricində də məşhurlaşdırmışdır. 1917-ci ildə o, həmçinin Sankt-Peterburqdakı Dağ-Mədən İnstitutunda saxlanılan ağac emalı dəzgahını da hazırlamışdır. XIX əsrin sonunda Bibi-Heybətdə açdığı zavod Rusiyada neft avadanlığı istehsal edən ilk müəssisə hesab olunur. Muxtarov təkcə Bakıda quyular qazmamış, həm də Maykop və Qroznıda müqavilələr imzalamış, məhsullarını xaricə, xüsusilə ABŞ-a ixrac etmişdir.
Xeyriyyəçilik və memarlıq irsi
Murtuza Muxtarov təkcə sənayeçi kimi deyil, həm də xeyriyyəçi kimi məşhurlaşmışdır. O, doğma Əmircanda məscid və məktəb (1910), Vladiqafqazda məscid, həmçinin Abşeronda 17 bina inşa etdirmişdir. Onun ən məşhur əsərlərindən biri 1911-1912-ci illərdə həyat yoldaşı Liza Tuqanova-Muxtarova üçün polyak memar Yuzef Ploşkonun layihəsi əsasında tikilmiş Bakıdakı Səadət Sarayıdır. Bal ayı zamanı gördüyü Venesiya qotik memarlığından ilhamlanan Muxtarov, bu sarayı həyat yoldaşına hədiyyə etmiş və bu, məhəbbət rəmzinə çevrilmişdir. Bu gün bina Nikah Sarayı kimi xidmət edir və Azərbaycanın mədəniyyət abidəsi kimi tanınır.
O, təhsilin maliyyələşdirilməsinə, Bakı Real Məktəbi və Temirxan-Şuradakı qız gimnaziyası kimi məktəblərə dəstək vermiş, həmçinin Bakı operasının ulduzu olan istedadlı müğənni Fatma Muxtarovanın təhsili üçün vəsait ayırmışdır. Muxtarov "Nicat" və "Nəşri-Maarif" xeyriyyə cəmiyyətlərinin işində fəal iştirak etmiş, kasıblara və yetimlərə kömək etmişdir.
Faciəli son
Muxtarovun həyatı 1920-ci ilin aprelində, bolşeviklər Bakını ələ keçirəndə sona çatmışdır. Yeni hakimiyyətə tabe olmaqdan imtina edərək o, "Mən sağ olduğum müddətcə, əsgər çəkmələrində heç bir barbar mənim evimə girməyəcək" demişdir. Qırmızı Ordu saraya daxil olanda, Muxtarov bir neçə əsgəri güllələmiş, sonra isə özünü öldürmüşdür. Həyat yoldaşı Liza faciədən sağ çıxmış, lakin Türkiyəyə qaçdıqdan sonrakı taleyi qeyri-müəyyən qalmışdır.
İrs
2025-ci ilə qədər Murtuza Muxtarovun adı Azərbaycan tarixində yaşamağa davam edir. Onun ixtiraları neft sənayesini dəyişdirmiş, memarlıq şah əsərləri isə Bakı və digər şəhərləri bəzəyir. Paytaxtda onun adını daşıyan küçə və qorunub saxlanmış binalar, kasıblıqdan zirvələrə qalxaraq ölkəsinin mədəniyyətində və xeyriyyəçiliyində iz qoymuş bir insanı xatırladır.
:600.jpg)