Naxçıvan Muxtar Respublikası: tarixi və iqtisadiyyatı

Naxçıvan Muxtar Respublikası (NMR) Azərbaycan Respublikasının tərkibində yeganə muxtar respublikadır. Eksklav ərazi olaraq Ermənistan (şimal və şərqdə, sərhəd 246 km), İran (cənub-qərbdə, 204 km) və Türkiyə (qərbdə, 15 km) ilə həmsərhəddir. Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüşdür.

- Ərazi: 5502,75 km²
- Əhali: ≈460–465 min nəfər (2023–2026 məlumatlarına görə, 99,6% azərbaycanlılar)
- Paytaxt: Naxçıvan şəhəri
- Rəsmi dil: Azərbaycan dili
- Valyuta: Azərbaycan manatı

Tarixi

Naxçıvan qədim Azərbaycan torpağıdır — ilk insan məskənlərindən biri. Orta əsrlərdə Atabəylər, Eldənizlər, Hülakilər dövründə iqtisadi və mədəni mərkəz olub. Nuh peyğəmbərin qəbri burada yerləşir.

Muxtariyyət statusu 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələri ilə təsbit olunub. 9 fevral 1924-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası yaradılıb (əvvəlcə Naxçıvan MSSR). 1990-cı ildən Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir. 1990–1993-cü illərdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin burada fəaliyyəti muxtariyyətin qorunmasında mühüm rol oynayıb.

9 fevral 2026-cı ildə NMR-in yaradılmasının 102 ili tamam olur.

İqtisadiyyat və inkişaf

Naxçıvan blokada şəraitində olmasına baxmayaraq, sürətli inkişaf nümunəsidir. Əsas sahələr:

- sənaye (qida, tikinti materialları, enerji)
- kənd təsərrüfatı (üzüm, taxıl, meyvə)
- turizm (tarixi abidələr, mineral sular)
- energetika (günəş və külək stansiyaları)

2026-cı il büdcəsi: gəlir və xərclər bərabər — 483,2 mln manat (I oxunuşda qəbul edilib).

2026-cı ilin əsas hadisələri

Fevral 2026: Azərbaycan Milli Məclisi Naxçıvan MR Konstitusiyasına dəyişiklikləri təsdiqləyib. Preambuladan Moskva və Qars müqavilələrinə istinadlar çıxarılıb, muxtariyyət statusu Azərbaycan Konstitusiyasına daha uyğunlaşdırılıb. Bəzi ekspertlər bunu “de-fakto muxtariyyətin ləğvi” kimi qiymətləndirir.

Yanvar–fevral 2026: Cabbar Musayev Naxçıvan MR-in yeni Baş naziri təyin olunub (əvvəllər Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı idi). Cabbar Hafiz oğlu Musayev Naxçıvan şəhər icra başçısı vəzifəsindən azad edilib.

Ali Məclisin yaz sessiyası keçirilib, yeni idarəetmə islahatları müzakirə olunub.

Əhali və demoqrafiya

Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın strateji əhəmiyyətli bölgəsidir — Türkiyə və İranla birbaşa sərhəd, Zəngəzur dəhlizi layihələrində mühüm rol oynayır.