Panama kanalı

Panama kanalı: iki okeanı birləşdirən dəniz yolu və böyük dövlətlərin mübahisə obyekti

Panama kanalı Panama bərzəxini keçərək Atlantik və Sakit okeanları birləşdirir. Uzunluğu təxminən 80 kilometrdir. Kanal Karib dənizi sahilində Kolon şəhəri yaxınlığından başlayır, Sakit okean sahilində isə Panama şəhərinin yanında bitir. Bu yol gəmilərə Cənubi Amerikanın ucunu, Horn burnunu dolanmaq zərurətini aradan qaldırır və dəniz səfərlərini minlərlə kilometr, bir neçə həftə qısaldır. Dünya dəniz ticarətinin təxminən 5%-nin kanaldan keçdiyi hesab edilir.

Kanal necə işləyir

Kanal dəniz səviyyəsində deyil, şlüzlər sistemi ilə işləyir. Gəmilər şlüzlərdə təxminən 26 metr hündürlüyə qaldırılır, süni Qatun gölündən keçir və yenidən endirilir. Göl Çaqres çayının bəndlənməsi ilə yaradılıb. Şlüzlərin işləməsi üçün şirin su tələb olunur və o, göldən götürülür. Buna görə kanalın işi yağıntıların miqdarından birbaşa asılıdır. Marşrutun mühüm hissələri Qatun, Pedro-Migel və Mirafloress şlüzləri, həmçinin dağlıq ərazidən kəsilmiş Qaillard (Kulebra) kəsiyidir.

Tikintinin tarixi

Kanalı ilk dəfə Süveyş kanalının inşaatçısı Ferdinand de Lessepsin başçılıq etdiyi Fransa şirkəti 1880-ci illərdə tikməyə başladı. Layihə xəstəliklər, çətin relyef və maliyyə çökməsi üzündən uğursuz oldu. Tikintiyə minlərlə işçinin həyatı başa gəldi. 1904-cü ildə işi ABŞ davam etdirdi, kanal 1914-cü ilin avqustunda rəsmən açıldı. Tikinti həm də səhiyyə sahəsində mühüm tədbirlər tələb etdi, çünki sarı qızdırma və malyariya ilə mübarizə aparılmalı idi.

Nəzarətin Panamaya keçməsi

Kanal zonası uzun müddət ABŞ-ın nəzarətində olub və bu, Panamada narazılıq doğururdu. 1977-ci ildə Omar Torrixos və Cimmi Karter müqavilələr imzaladılar. Bu müqavilələrə əsasən idarəetmə mərhələlərlə Panamaya verildi və 1999-cu ilin sonunda tamamilə keçdi. Bu gün kanalı Panama kanalı idarəsi (ACP) idarə edir. Müqavilələrə görə kanalın neytrallığı qorunmalıdır.

Genişləndirmə

Kanalı müasir gəmilər üçün genişləndirmə layihəsi 2007-ci ildə başladı. Yeni, daha böyük şlüzlər olan genişləndirilmiş kanal 2016-cı ilin iyununda açıldı. Bu, iri konteyner gəmilərinin və qaz daşıyanların keçidinə imkan verdi. Köhnə şlüzlər də işləməkdə davam edir, ona görə kanalda iki qrup keçid var: köhnə və yeni.

İqtisadi əhəmiyyəti

Kanal Panama büdcəsinin mühüm gəlir mənbəyidir. Keçid haqları gəmilərin ölçüsünə və yükünə görə hesablanır, bəzən gəmilər keçid üçün növbəyə yazılır və ya növbədənkənar yer üçün əlavə ödəniş edir. Kanal ABŞ, Çin, Yaponiya və Cənubi Koreya arasındakı ticarət üçün xüsusilə vacibdir. Kanalın hər iki ucunda limanlar var, onların operatorları arasında Honkonq şirkəti də var.

Kanal niyə xəbərlərdədir

Birinci mövzu quraqlıqdır. 2023-cü ildə yağıntıların azlığı Qatun gölünün səviyyəsinin düşməsinə gətirdi, gündəlik keçidlərin sayı və gəmilərin yükü məhdudlaşdırıldı, gözləmə müddəti uzandı. Bu, qlobal logistikaya təsir etdi və su təchizatını artırmaq üçün yeni layihələrin müzakirəsini gücləndirdi.

İkinci mövzu geosiyasətdir. 2025-ci ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp kanalın Çinin təsiri altında olduğunu iddia etdi və nəzarətin geri qaytarılması ehtimalından danışdı. Panama hökuməti suverenliyin itirilməsi iddialarını rədd etdi. Kanal limanlarının idarəsinin satışı ilə bağlı müzakirələr də xəbərlərdə yer aldı. Danışıqların və razılaşmaların indiki vəziyyətini təzə mənbələr üzrə yoxlamaq lazımdır.