Qəzza zolağında münaqişə

Qəzza zolağında münaqişə İsrail və fələstinlilər arasında onilliklər boyu davam edən siyasi, ərazi və dini mübahisələrə əsaslanan dünyanın ən mürəkkəb və uzunmüddətli münaqişələrindən biridir. 2025-ci ildə mart ayında atəşkəsin pozulması ilə vəziyyət regionda kəskinləşdi, bu da yeni zorakılıq dalğasına, humanitar böhrana və sülhə nail olmaq üçün beynəlxalq səylərə səbəb oldu. On minlərlə insanın həyatına son qoyan bu münaqişə dünya ictimaiyyətinin diqqətini cəlb etməyə davam edir.

Tarixi kontekst

Münaqişə XX əsrin ortalarında, 1948-ci ildə İsrail dövlətinin yaradılması ilə başlayıb ki, bu da ilk ərəb-İsrail müharibəsinə və fələstinlilərin kütləvi köçürülməsinə, Nəkba kimi tanınan hadisəyə səbəb olub. Təxminən 365 km² ərazisi və 2,3 milyon əhalisi olan kiçik bir region olan Qəzza zolağı əvvəlcə Misirin, sonra isə 1967-ci il Altıgünlük müharibədən sonra İsrailin nəzarətinə keçdi. 2005-ci ildə İsrail Qəzzadan qoşunlarını və məskunlaşanları çıxardı, lakin hava məkanı, dəniz sərhədləri və əksər quru keçidləri üzərində nəzarəti saxladı ki, bunu fələstinlilər blokada adlandırır.

2007-ci ildən Qəzza İsrail, ABŞ və Aİ-də terror təşkilatı kimi tanınan HƏMAS hərəkatı tərəfindən idarə olunur. HƏMAS və İsrail 2008–2009, 2012, 2014 və 2021-ci illərdə böyük eskalasiyalar da daxil olmaqla dəfələrlə silahlı qarşıdurmalara girib. Son böyük eskalasiya 2023-cü il oktyabrın 7-də HƏMAS-ın İsrailin cənubuna hücumu ilə başlayıb, nəticədə təxminən 1200 nəfər öldürülüb və 251 girov götürülüb. İsrail buna genişmiqyaslı hərbi əməliyyatla cavab verdi ki, HƏMAS-ın məlumatlarına görə, 2025-ci ilin mayına qədər 53 000-dən çox insanın həyatına son qoyub.

Cari vəziyyət

2025-ci ilin martında yanvardan bəri qüvvədə olan atəşkəs pozuldu və İsrail Qəzzanın şimal və cənub hissələrində quru əməliyyatlarını əhatə edən “Gideonun döyüş arabaları” adlı əməliyyata başladı. Reuters-in məlumatlarına görə (19 may 2025), İsrail mart ayından bəri ərzaq, dərman və yanacaq tədarükünü blokada edib ki, bu da kütləvi aclıq təhlükəsi yaradıb. Beynəlxalq təzyiqlərdən sonra baş nazir Benyamin Netanyahunun “aclıq böhranının” qarşısını almaq üçün Qəzzaya “məhdud miqdarda ərzaq” buraxılmasına icazə verdiyi elan edildi.

Al Jazeera-nın məlumatlarına görə (18 may 2025), 18 may tarixində bir gün ərzində İsrailin zərbələri nəticəsində 144 nəfər, o cümlədən onlarla uşaq həlak olub, İndoneziya xəstəxanası isə hücumlar səbəbindən bağlanıb. BMT bildirib ki, Qəzzada evlərin 92%-i dağıdılıb və ya zədələnib, son günlərdə 63 534 nəfər köçkün düşüb (theguardian.com, 19 may 2025). Ümumdünya Ərzaq Proqramı uşaqlarda 14 000 aclıq halı qeydə alıb.

Beynəlxalq səylər

Atəşkəs danışıqları ABŞ və Qətərin vasitəçiliyi ilə Qətərdə bərpa olunub. HƏMAS müharibənin dayandırılmasını, İsrail qoşunlarının çıxarılmasını, girovların məhbuslara dəyişdirilməsini və blokadanın ləğvini tələb edir. İsrail bütün girovların azad edilməsini və HƏMAS-ın hərbi potensialının ləğvini tələb edir. Al Jazeera-nın məlumatlarına görə (17 may 2025), ABŞ prezidenti Donald Trampın regiona səfərinə və “aclıq problemini həll etmək” çağırışına baxmayaraq, danışıqlarda irəliləyiş yoxdur.

Beynəlxalq ictimaiyyət narahatlıq ifadə edib. BMT-nin baş katibi Antonio Quterreş maneəsiz humanitar yardım çağırışı edib, İtaliyanın baş naziri Corca Meloni isə vəziyyəti “əsassız” adlandırıb (theguardian.com, 14 may 2025). UNRWA bildirib ki, blokada 10 həftədən çoxdur davam edir və humanitar infrastruktur dağıdılıb.

Perspektivlər

Qəzzadakı münaqişə çıxılmaz vəziyyətdə qalır: hərbi əməliyyatlar insan həyatını almağa davam edir, humanitar böhran isə dərinləşir. Davamlı atəşkəs və Fələstinin statusu ilə İsrailin təhlükəsizliyi məsələlərini əhatə edən siyasi həll olmadan region daha böyük xaosa sürüklənmək riski ilə üzləşir. Beynəlxalq deeskalasiya səyləri daha çox qurbanın qarşısını almaq üçün açar olaraq qalır