Qlobal Cənub QHT Platforması

Qlobal Cənub Qeyri-Hökumət Təşkilatları (QHT) Platforması — inkişaf etməkdə olan ölkələrin QHT-lərini birləşdirmək, onların maraqlarını təşviq etmək, əməkdaşlığı gücləndirmək və qlobal arenada nüfuzunu artırmaq məqsədi daşıyan təşəbbüsdür. 28–29 aprel 2025-ci il tarixlərində Bakıda keçirilən təsis konfransında rəsmən yaradılan platforma Afrika, Asiya, Latın Amerikası və digər regionların 110-dan çox ölkəsindən olan təşkilatları bir araya gətirir. O, ədalət, dayanıqlı inkişaf və dünyadakı iqtisadi-sosial qeyri-bərabərliyin aradan qaldırılmasını müdafiə edərək Qlobal Cənubun səsinə çevrilməyə çalışır.

Yaradılma Zərurəti

"Qlobal Cənub" termini müstəmləkə keçmişi olan, iqtisadi, sosial və ekoloji çətinliklərlə üzləşən inkişaf etməkdə olan və ən az inkişaf etmiş ölkələri ifadə edir. BMT-nin məlumatına görə, dünya əhalisinin təxminən 85%-i bu ölkələrdə yaşayır, lakin onların qlobal siyasi və iqtisadi qərarlara təsiri məhduddur. Qlobal Cənub QHT-ləri yoxsulluq, iqlim dəyişikliyi və insan hüquqlarının müdafiəsi kimi yerli problemlərin həllində mühüm rol oynasalar da, beynəlxalq səviyyədə səsləri çox vaxt eşidilmir.

Platformanın yaradılması ideyası tarixi istismar və mövcud iqtisadi qeyri-mütənasiblikdən yaranan bərabərsizliyə qarşı QHT-lərin səylərini əlaqələndirmək ehtiyacından doğub. "Global North and Global South" (Wikipedia, 2024) kimi tədqiqatlarda qeyd olunduğu kimi, Qlobal Cənub ölkələri tez-tez Qlobal Şimaldan gələn informasiya və iqtisadi axınlardan asılı vəziyyətdə olur. Platforma kollektiv fəaliyyət və dialoq vasitəsilə bu dinamikanı dəyişmək üçün nəzərdə tutulub.

Bakı Təsis Konfransı

Qlobal Cənub QHT Platformasının təsis konfransı 28–29 aprel 2025-ci il tarixlərində Azərbaycanın paytaxtı Bakıda keçirilib və 110-dan çox ölkənin QHT nümayəndələrini bir araya gətirib. Tədbir Azərbaycanın Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin dəstəyi ilə təşkil olunub. AZƏRTAC da daxil olmaqla, Azərbaycan mediasının xəbər verdiyi kimi, bu konfrans inkişaf etməkdə olan ölkələrin QHT-ləri arasında qlobal əməkdaşlığın yeni mərhələsinin başlanğıcı olub.

Konfransda platformanın əsas hədəfləri müəyyən edilib:

QHT səylərinin koordinasiyası: Təcrübə, resurs və ən yaxşı təcrübələrin mübadiləsi üçün şəbəkənin yaradılması.

Maraqların təmsil olunması: BMT kimi beynəlxalq təşkilatlarda, G20 və COP kimi forumlarda Qlobal Cənubun səsini gücləndirmək.

Dayanıqlı inkişaf: BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə (DİM) nail olmaq üçün yoxsulluq, iqlim dəyişikliyi və bərabərsizliklə mübarizə layihələrini dəstəkləmək.

Neomüstəmləkəçiliyə qarşı mübarizə: Qlobal Cənub ölkələrinin suverenliyini qorumaq və iqtisadi istismara qarşı çıxmaq.

İştirakçılar platformanın nizamnaməsini qəbul edib və Azərbaycan, Pakistan, İndoneziya, Nigeriya və digər ölkələrin QHT nümayəndələrindən ibarət Əlaqələndirmə Şurası yaradıblar. Azərbaycan təşkilatçı ölkə kimi ilkin mərhələdə əlaqələndirici rolunu üzərinə götürüb.

Platformanın Strukturu və Fəaliyyəti

Platforma humanitar yardımdan tutmuş ekoloji dayanıqlığa qədər müxtəlif sahələrdə çalışan QHT-ləri birləşdirən beynəlxalq şəbəkə kimi fəaliyyət göstərir.

Strukturun əsas elementləri:

Əlaqələndirmə Şurası: Strateji planlaşdırma və beynəlxalq platformalarda təmsilçiliyə cavabdehdir.

Regional Hablar: Afrika, Asiya və Latın Amerikasında yerli səviyyədə layihələri idarə etmək üçün yaradılır.

Tematik Komitələr: İqlim ədaləti, gender bərabərliyi və təhsilə çıxış kimi prioritet sahələrə fokuslanır.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri:

İqtisadi inkişaf: Yerli layihələr üçün maliyyə cəlb etmək məqsədilə xüsusi fondun yaradılması.

İqlim ədaləti: İqlim dəyişikliyindən daha çox zərər çəkən ölkələrə adaptasiya layihələrində dəstək.

İnsan hüquqları: Qadınların, uşaqların və yerli xalqların hüquqlarının müdafiəsi.

Rəqəmsallaşma: Rəqəmsal uçurumu aradan qaldırmaq üçün təhsil proqramlarının inkişafı.

Çağırışlar və Perspektivlər

Platforma bir sıra çətinliklərlə üzləşir:

Maliyyələşmə: Bir çox QHT-lərin Qlobal Şimal donorlarından asılılığı.

Koordinasiya: 110-dan çox müxtəlif dil və mədəniyyətə malik ölkəni birləşdirməyin mürəkkəbliyi.

Siyasi təzyiq: Neomüstəmləkəçilik tənqidlərinə görə yarana biləcək xarici təzyiqlər.

Buna baxmayaraq, Qlobal Cənubun səylərini birləşdirməsi qlobal idarəetmənin yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün mühüm addımdır. 2026-cı ildə platforma özünün ilk qlobal forumunu keçirməyi və yeni tərəfdaşlar cəlb etməyi planlaşdırır. Azərbaycanın təşəbbüskarlığı onun beynəlxalq əməkdaşlıq mərkəzi kimi nüfuzunu daha da möhkəmləndirir.