Xocavənd rayon məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsidir və Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonu ərazisində ədalət mühakiməsini həyata keçirir. Ölkənin digər rayon məhkəmələri kimi, o da mülki və cinayət işlərinə, habelə inzibati xətalar haqqında işlərə baxır, vətəndaşların və təşkilatların hüquqlarını və qanuni mənafelərini qoruyur.
Azərbaycanın məhkəmə sistemi üçpilləlidir: birinci, apellyasiya və kassasiya instansiyası məhkəmələri. Birinci pilləyə rayon (şəhər) məhkəmələri, ağır cinayətlər məhkəmələri, hərbi, inzibati və kommersiya məhkəmələri daxildir. «Məhkəmələr və hakimlər haqqında» Qanuna əsasən, bir rayonda yalnız bir rayon məhkəməsi təşkil oluna bilər və onun yurisdiksiyası müvafiq rayonun ərazisinə şamil edilir. Məhkəmənin tərkibini sədr və hakimlər təşkil edir.
Azərbaycan Prezidentinin ərazi yurisdiksiyası haqqında fərmanına görə, Xocavənd rayon məhkəməsi Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin yurisdiksiyasına daxildir. Onun qərarlarından verilən şikayətlər məhz bu məhkəməyə göndərilir.
Rayon indiki adını 1991-ci il noyabrın 26-da almışdır. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ləğv edildikdən sonra Martuni şəhərinin adı Xocavənd, Martuni rayonunun adı isə Xocavənd rayonu olaraq dəyişdirilmişdir. Həmin qanunla ləğv olunmuş Hadrut rayonunun ərazisi də ona birləşdirilmişdir. İnzibati mərkəz Xocavənd şəhəri olmuş, rayon Qarabağ iqtisadi rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.
1990-cı illərdə, Qarabağ müharibəsi zamanı rayonun ərazisi Azərbaycan hakimiyyətinin nəzarətindən kənarda qalmışdır. Bu ərazilər üzərində nəzarət 2020 və 2023-cü illərin hadisələrinin nəticəsində bərpa edilmişdir. Bu gün rayonda infrastrukturun geniş miqyaslı bərpası aparılır, onunla birlikdə dövlət institutlarının fəaliyyəti də canlanır.
Birinci instansiya məhkəməsi kimi Xocavənd rayon məhkəməsi aşağıdakılara baxır:
- mülki mübahisələr: ailə, əmlak, əmək, irsiyyət mübahisələri;
- ağır cinayətlər məhkəmələrinin mühakiməsinə aid edilməyən cinayət işləri;
- inzibati xətalar haqqında işlər;
- qanunla rayon məhkəmələrinin səlahiyyətinə aid edilmiş digər məsələlər.
Məhkəmənin qərarlarından apellyasiya qaydasında, əsaslar olduqda isə kassasiya qaydasında şikayət vermək mümkündür.
İddia və ya ərizə vermək üçün hadisələrin və tələblərin əks olunduğu yazılı müraciət, təsdiqedici sənədlərin surətləri, dövlət rüsumu nəzərdə tutulubsa, onun ödənilməsi barədə sənəd hazırlanmalıdır. Məhkəmənin dəqiq ünvanı, qəbul qrafiki və əlaqə məlumatları dəyişə biləcəyi üçün onları Azərbaycan məhkəmə sisteminin rəsmi portalında dəqiqləşdirmək məsləhətdir. Mürəkkəb məsələlərdə praktikada çalışan hüquqşünasa müraciət etmək məqsədəuyğundur.
Xocavənd rayon məhkəməsi rayon sakinlərinin Azərbaycan məhkəmə sisteminin birinci pilləsində ədalət mühakiməsinə çıxışını təmin edir. Onun səlahiyyətlərini və qərarlara şikayət qaydasını bilmək hüquqi mövqeyi düzgün qurmağa və prosessual müddətləri buraxmamağa kömək edir.