Amnistiya və Əfv Fərmanı: Tətbiq Qaydaları

Amnistiya - dövlətin qanunverici orqanı tərəfindən qəbul edilən və müəyyən kateqoriyadan olan şəxslərin cəzadan və ya cinayət məsuliyyətindən azad edilməsini nəzərdə tutan hüquqi aktdır. Azərbaycanda bu səlahiyyət Milli Məclisə aiddir və amnistiya konkret şəxsə deyil, müəyyən əlamətlərə uyğun gələn şəxslər qrupuna şamil edilir. 

Əfv fərmanı nədir?

Əfv fərmanı isə fərdi xarakter daşıyır və Dövlət başçısının səlahiyyətindədir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 109-cu maddəsinin 22-ci bəndinə əsasən, əfv etmək Prezidentin səlahiyyətlərinə aiddir. Məhkum və ya onun nümayəndəsi Prezident yanında Əfv Məsələləri Komissiyasına müraciət edir, komissiya araşdırmadan sonra tövsiyəni Prezidentə təqdim edir. 

Amnistiya ilə əfv arasındakı əsas fərqlər

İki institut arasındakı fərq həm qərar qəbul edən orqanda, həm də tətbiq dairəsindədir:

- Qəbul edən orqan: Amnistiyanı qanunverici hakimiyyət, əfvi isə icra hakimiyyətinin başçısı həyata keçirir.
- Əhatə dairəsi: Amnistiya kateqoriya üzrə kollektiv tətbiq olunur, əfv isə konkret şəxsə yönəlir.
- Hüquqi baza: Məsələ Konstitusiya, Cinayət Məcəlləsi və Cinayət-Prosessual Məcəllə ilə tənzimlənir - Cinayət Məcəlləsi cəzanın azaldılması mexanizmini, Prosessual Məcəllə isə tətbiq qaydalarını müəyyən edir. 
Azərbaycanda amnistiya və əfv təcrübəsi

Müstəqillik dövründə bu sahədə geniş təcrübə toplanıb. 1995-ci ildən indiyədək qəbul edilən 12 amnistiya aktı 130 mindən artıq şəxsə şamil olunub. 1995–2003-cü illərdə 32 əfv fərmanı və 7 amnistiya aktı, 2003–2025-ci illərdə isə 39 əfv sərəncamı və 5 amnistiya aktı qəbul edilib, ümumilikdə isə 71 əfv fərmanı və sərəncamla 10 162 məhkum əfv olunub. 

2021-ci ildə 8 Noyabr Zəfər Günü münasibətilə elan edilmiş amnistiya aktı 17 min nəfəri əhatə etmişdir, bunlardan 5800-ü məhkumlara, 8800-ü isə probasiya üzrə şəxslərə şamil olunub. 

Ən son amnistiya aktı və əhatə dairəsi

Prezident İlham Əliyev 15 dekabr 2025-ci ildə yeni amnistiya elan edilməsi təşəbbüsü ilə çıxış edib və bu, müstəqil Azərbaycanın tarixində ən genişmiqyaslı amnistiya aktı kimi qiymətləndirilir. Aktın layihəsinə görə, Vətən müharibəsində və 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilmiş antiterror əməliyyatlarında iştirak etmiş şəxslər, bu əməliyyatlarda həlak olmuş və ya itkin düşmüşlərin yaxın qohumları, hərbi təxribat nəticəsində əlil olmuş şəxslər, habelə yetkinlik yaşına çatmayanlar və digər kateqoriyalar amnistiyanın əhatə dairəsinə daxil edilib. Bundan əlavə, qadınlar və 60 yaşına çatmış şəxslər də aktın tətbiq olunduğu kateqoriyalar sırasındadır. 

Amnistiya aktı qanuni qüvvəyə mindiyi andan tətbiq olunmağa başlayır, lakin bəzi ağır residiv cinayətlər törətmiş və ya cəzaçəkmə müəssisələrində yenidən qəsdən cinayət törətmiş şəxslər aktın əhatə dairəsindən istisna edilir. 

Nəticə

Amnistiya və əfv fərmanı - hüquq sisteminin humanist tərəflərindən biri olub, məhkumlara yeni həyat qurmaq imkanı yaradır. Onların fərqli hüquqi mahiyyəti olsa da, hər ikisi cəza siyasətinin tərkib hissəsi kimi cəmiyyətin sosial reinteqrasiya prosesinə töhfə verir.