Balaxanı qəsəbəsi: Bakının qədim neft diyarının tarixi

Balaxanı — Bakı şəhərinin Sabunçu rayonunda yerləşən şəhər tipli qəsəbədir. Abşeron yarımadasının mərkəzi hissəsində, Bakının şimal-şərqində yerləşən bu qəsəbə Sabunçu, Ramana, Zabrat, Digah və Məmmədli kəndləri ilə həmsərhəddir. Ərazisi təxminən 19 kvadratkilometr olan Balaxanı, rəsmi mənbələrə görə 1385-ci ildə əsası qoyulmuş qədim yaşayış məskənlərindən biri sayılır. Bəzi araşdırmalara əsasən isə ərazidə yaşayışın izləri eramızdan çox-çox əvvələ gedib çıxır — burada mövcud olan şirin su mənbələri və torpaqdan özbaşına çıxan neft insanların bu yerlərdə məskunlaşması üçün əlverişli şərait yaratmışdır.

Qəsəbənin adının mənşəyi ilə bağlı maraqlı izahlardan biri "bala" (yuxarı, hündür) və "xana" (ev) sözlərinin birləşməsinə əsaslanır. Tarixən Balaxanı iki əsas hissəyə — "Yuxarı" və "Aşağı" məhəllələrə bölünmüşdür, şimal hissəsi "Rzaqulu məhəlləsi", cənub hissəsi isə "Canhüseyn məhəlləsi" adlanırdı.

Dünya neft sənayesinin tarixində Balaxanının rolu

Balaxanı dünya neft tarixində xüsusi yer tutur. Tədqiqatlara görə 1594-cü ilə aid, dərinliyi 35 metr olan neft quyusu üzərində qazılma tarixi və ustanın adı həkk olunmuş daş tapılmışdır ki, bu da regionda neft hasilatının çox qədim dövrlərə aid olduğunu göstərir. 1837-ci ildə Balaxanıda Nikolay Voskoboynikovun rəhbərliyi ilə Abşeronda və bütün dünyada ilk neftayırma zavodu istifadəyə verilmişdir — bu, ABŞ-dakı analoji müəssisədən 18 il əvvəl baş vermişdir.

1851-ci ildə Londonda keçirilən Ümumdünya sərgisində Balaxanı, Binəqədi və Bibiheybət sahələrindən çıxarılan neft nümunələri dünyaya təqdim olunmuşdur. XX əsrin əvvəllərində isə Balaxanı neft mədənlərində bir sıra texniki yeniliklər — o cümlədən kompressor istismarı və müasir dartaylama qurğuları — ilk dəfə tətbiq edilmişdir. 1926-cı ildə Bakının Balaxanı, Suraxanı və Sabunçu neft rayonlarını birləşdirən ilk elektrik dəmir yolu istifadəyə verilmişdir. "Nobel qardaşları" şirkəti də məhz burada geniş fəaliyyət göstərmiş, sənaye və sosial infrastrukturun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Memarlıq irsi və bərpa işləri

Neft sənayesindən əvvəl Balaxanı sakinlərinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik, bağçılıq və bostançılıq olmuşdur. Qəsəbə özünün ənənəvi, sıx tikili plan-forma quruluşunu bu günə qədər qismən qoruyub saxlaya bilmişdir. Ərazidə XIV–XVII əsrlərə aid tarixi abidələr mövcuddur: 1635–1636-cı illərdə tikilmiş Şah Səfi karvansarayı (yerli əhalinin dilində "Xacə Ruhulla imarəti" kimi tanınır) və XIV əsrə aid "Qum hamamı" bunlardan bəziləridir. Məlumatlara görə, vaxtilə Balaxanıda 18-ə yaxın hamam fəaliyyət göstərmiş, hər məhəllənin öz hamamı olmuşdur.

Son illərdə Balaxanıda tarixi küçələr, o cümlədən Səfəvilər, Sabir və Dirçəliş küçələri bərpa edilmiş, qəsəbənin görkəmi əhəmiyyətli dərəcədə yeniləşmişdir. Bu abadlıq işləri həm yerli, həm də xarici turistlərin marağını artırmaqla yanaşı, ərazidə turizm potensialının inkişafına da töhfə verir. 1989-cu ildən etibarən qəsəbənin qərb hissəsində "Yeni Balaxanı" adlanan müasir yaşayış massivi formalaşmağa başlamışdır.

Bugünkü Balaxanı

Rəsmi statistikaya əsasən, Balaxanıda qeydiyyatda olan əhalinin sayı 14 mindən çoxdur. Qəsəbə ərazisində tibb müəssisələri, o cümlədən Nobel qardaşları tərəfindən 1914-cü ildə tikilmiş bina fəaliyyət göstərən şəhər poliklinikası, təhsil və sosial xidmət obyektləri fəaliyyət göstərir. Balaxanı bu gün həm sənaye keçmişini, həm də qədim mədəni irsini özündə birləşdirən, Bakının ən özünəməxsus qəsəbələrindən biri olaraq qalmaqdadır.