Beynəlxalq Şahmat Federasiyası FIDE: tarix və rolu

Beynəlxalq Şahmat Federasiyası, FIDE kimi tanınır (fransızca Fédération Internationale des Échecs-dən), şahmatı idman kimi tənzimləyən əsas dünya təşkilatıdır. O, milli şahmat federasiyalarını birləşdirir, vahid qaydalar müəyyən edir, ən böyük yarışları təşkil edir və beynəlxalq adlar verir. Təşkilatın şüarı — «Gens una sumus» («Biz bir ailəyik»). FIDE Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi tərəfindən tanınır və qeyri-hökumət, qeyri-kommersiya qurumu kimi fəaliyyət göstərir.

Baş qərargahı Lozannada (İsveçrə) yerləşir. Bu gün federasiyaya bütün qitələrdən təxminən iki yüz milli federasiya daxildir. Əsas məqsəd — şahmatın inkişafı və populyarlaşdırılması, şahmat mədəniyyətinin səviyyəsinin yüksəldilməsi, həmçinin qlobal səviyyədə ədalətli rəqabətin təmin edilməsidir.

FIDE-nin yaradılma tarixi

FIDE 20 iyul 1924-cü ildə Parisdə VIII Yay Olimpiya Oyunları və ilk qeyri-rəsmi şahmat turniri zamanı yaradılmışdır. Təşəbbüskarlar Fransa, Niderland, Böyük Britaniya və digər ölkələrin nümayəndələri olmuşdur. İlk prezidenti niderlandlı hüquqşünas və diplomat Aleksandr Ryub olmuş, o, təşkilata uzun illər rəhbərlik etmişdir.

İlk onilliklərdə federasiyanın səlahiyyətləri və resursları məhdud idi. Vacib addım 1927-ci ildə Londonda ilk rəsmi Şahmat Olimpiadasının, eləcə də qadınlar arasında dünya çempionatının keçirilməsi oldu. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra, 1948-ci ildə FIDE kişilər arasında dünya çempionatının təşkilini öz üzərinə götürdü. O vaxtdan bəri iddiaçılar seçimi və taxt uğrunda matçların keçirilməsi sistemi onun nəzarəti altındadır.

1950-ci ildə ilk qrosmeyster adları verilmişdir. 1971-ci ildə Elo sisteminə əsaslanan rəsmi reytinq siyahısı ortaya çıxdı və bu sistem indiyədək oyunçuların gücünü qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. 1999-cu ildə FIDE Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi tərəfindən tanındı.

Struktur və rəhbər orqanlar

FIDE-nin ali orqanı milli federasiyaların nümayəndələrindən ibarət Baş Assambleyadır. O, adətən dördillik müddətə prezident və digər vəzifəli şəxsləri seçir. Assambleyalar arasında qərarları İcraiyyə Komitəsi və Prezident Şurası qəbul edir. Prezident təşkilatı xarici münasibətlərdə təmsil edir və gündəlik fəaliyyətə rəhbərlik edir.

Federasiya şahmat qaydalarını, yarış reqlamentlərini, adların verilməsi meyarlarını (qrosmeyster, beynəlxalq usta, FIDE ustası və qadın analoqları) işləyib hazırlayır, həmçinin hər ay yenilənən reytinq siyahılarını aparır.

Əsas fəaliyyət istiqamətləri

FIDE-nin əsas vəzifələrinə daxildir:

- dünya çempionatlarının təşkili (klassik, rapid, blits, qadınlar, gənclər, veteranlar və əlilliyi olan şəxslər arasında);
- Şahmat Olimpiadalarının keçirilməsi — milli yığmaların komanda yarışları, iki ildən bir keçirilir;
- rəsmi reytinqlərin hesablanması və dərc edilməsi;
- beynəlxalq adların və hakim adlarının verilməsi;
- uşaqlar, veteranlar və əlilliyi olan şəxslər üçün şahmat proqramlarının dəstəklənməsi;
- onlayn yarışların və təhsil təşəbbüslərinin inkişafı.

FIDE həmçinin şahmatın məktəb proqramlarına və mədəni layihələrə daxil edilməsinə töhfə verir, onun intellektual, idman və yaradıcı məşğuliyyət kimi dəyərini vurğulayır.

FIDE-nin müasir şahmat dünyası üçün əhəmiyyəti

Federasiyanın fəaliyyəti sayəsində şahmat həqiqətən qlobal idman növünə çevrilmişdir. Vahid qaydalar, şəffaf reytinq sistemi və müntəzəm böyük turnirlər müxtəlif ölkələrdən olan oyunçular üçün bərabər şərait yaradır. FIDE oyun ənənələrini qorumağa kömək edir və eyni zamanda onu müasir reallıqlara — rəqəmsal platformalara, yeni formatlara və artan auditoriyaya uyğunlaşdırır.

Təşkilat yüz ildən artıqdır ki, idman, təhsil və mədəni vəzifələr arasında tarazlığı qoruyaraq dünya şahmat icmasının mərkəzi institutu olaraq qalır.