"Cənub Qaz Dəhlizi" teqi üzrə xəbərlər
Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) — XXI əsrin ən böyük enerji layihələrindən biri olub, Xəzər regionundan Avropaya təbii qaz tədarükünü təmin etmək məqsədi daşıyır. 2008-ci ildə Avropa Komissiyasının dəstəyi ilə başladılan CQD, enerji mənbələrinin diversifikasiyası və Avropanın Rusiya qazından asılılığının azaldılması üçün strateji alət olmuşdur. 2018-ci ildə rəsmi olaraq istifadəyə verilən layihə, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Yunanıstan, Albaniya və İtaliyanı birləşdirərək, təxminən 3500 km uzunluğunda qaz nəqliyyat şəbəkəsi yaradır.
CQD-nin strukturu və komponentləri
CQD Xəzər dənizindən Cənubi Avropaya qədər fasiləsiz marşrut yaradan üç əsas qaz kəmərindən ibarətdir:
Cənubi Qafqaz qaz kəməri (SCPx): Azərbaycan və Gürcüstandan keçərək, Şah Dəniz yatağını Türkiyə ilə birləşdirir. Onun genişləndirilməsi ötürmə qabiliyyətini ildə 16 milyard m³ qaza qədər artırmağa imkan vermişdir.
Trans-Anadolu qaz kəməri (TANAP): Türkiyəni şərq sərhədindən qərb sərhədinə qədər keçərək, qazı Yunanıstan sərhədinə nəql edir. Uzunluğu təxminən 1850 km, dəyəri isə 9,3 milyard dollardır.
Trans-Adriatik qaz kəməri (TAP): 878 km uzunluğunda olan son seqment, Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçərək İtaliyaya çatır. TAP-ın səhmdarları BP (20%), SOCAR (20%), Snam (20%), Fluxys (19%), Enagás (16%) və Axpo (5%) şirkətlərindən ibarətdir.
CQD üçün əsas qaz mənbəyi təxminən 1,2 trilyon m³ ehtiyatı olan Xəzər dənizindəki Şah Dəniz yatağıdır. Perspektivdə İraq, İran və Türkmənistan yataqları da layihəyə qoşula bilər ki, bu da tədarükü ildə 30 milyard m³-ə qədər artıra bilər.
İqtisadi və geosiyasi əhəmiyyəti
CQD Avropanın enerji təhlükəsizliyində əsas rol oynayır, burada 2017-ci ildə enerjinin 54%-i idxal mənbələrindən gəlirdi. Təxminən 33 milyard dollar dəyərində olan layihə (optimallaşdırma sayəsində ilkin 45 milyard dollardan 12 milyard dollar qənaət edilib) Avropaya ildə 10 milyard m³ və Türkiyəyə 6 milyard m³ qaz tədarükünü təmin edir. 2022-ci ildə dəhliz vasitəsilə 11,4 milyard m³, 2023-cü ildə isə 11,8 milyard m³ qaz nəql edilmişdir. Azərbaycan 2025-ci ilə qədər hasilatı 45 milyard m³-ə çatdırmağı planlaşdırır ki, bu da tədarükün genişləndirilməsi üçün imkanlar açacaq.
Geosiyasi baxımdan CQD "Şimal Axını" kimi Rusiya qaz kəmərlərinə alternativ kimi qəbul edilir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev vurğulayır ki, CQD-yə qoşulan ölkələr qaz və ya qiymət böhranları ilə üzləşmirlər. Lakin Rusiya Federasiya Şurasının üzvü Yevgeni Tarlo da daxil olmaqla, Rusiya ekspertləri hesab edirlər ki, layihə Rusiyanın mövqelərinə təhdid yaratmır və sağlam rəqabət nümunəsidir.
Nailiyyətlər və çağırışlar
CQD pandemiyaya baxmayaraq, 2020-ci ildə tam istismara verilmişdir. TANAP və SCPx vaxtında tikilib, TAP isə qrafikdən əvvəl tamamlanıb. SOCAR-ın vitse-prezidenti Vitali Beqlyarbekovun sözlərinə görə, səmərəli idarəetmə və 2014-cü ildə materialların aşağı qiymətləri sayəsində 12 milyard dollar qənaət edilib. Layihə beynəlxalq institutlar tərəfindən dəstəklənir: 2023-cü ildə Almaniya 1,5 milyard dollar kredit zəmanəti təqdim edib, Avropa İnvestisiya Bankı isə TANAP üçün 932 milyon avro ayırıb.
Əsas çağırışlar maliyyələşdirmə və rentabellik ilə bağlıdır. Yüksək dəyər (təkcə TANAP və TAP üçün 14 milyard dollar) 8-10 il ərzində özünü doğruldacaq uzunmüddətli investisiyalar tələb edir. Regiondakı gərginlik və mümkün münaqişələr də daxil olmaqla siyasi risklər də problem olaraq qalır. Məsələn, Yunanıstan və İtaliya işə salma mərasimlərində ehtiyatlı iştirak nümayiş etdiriblər ki, bu da potensial fikir ayrılıqlarına işarə edir.
Perspektivlər və beynəlxalq əməkdaşlıq
CQD genişlənmə potensialına malikdir. 2023-cü ildə Xəzər dənizinin statusu haqqında Konvensiyanın imzalanmasından sonra Trans-Xəzər boru kəmərini asanlaşdıran Türkmənistan kimi Mərkəzi Asiya ölkələrinin qoşulması müzakirə edilmişdir. Azərbaycan və Fransa CQD vasitəsilə hidrogen tədarükü ilə bağlı danışıqlar aparır ki, bu da qlobal enerji keçidi trendlərinə uyğundur. İtaliya TAP vasitəsilə qaz idxalını ikiqat artırmağı planlaşdırır, Bolqarıstan isə digər Avropa İttifaqı ölkələrinə tranziti nəzərdən keçirir.
Layihə Azərbaycanın enerji lideri kimi mövqeyini gücləndirir. 2023-cü ildə Bakıda keçirilən CQD Məşvərət Şurasında ABŞ və Böyük Britaniya da daxil olmaqla 12 ölkənin nümayəndələri iştirak edib ki, bu da onun beynəlxalq əhəmiyyətini vurğulayır. BP və SOCAR kimi böyük şirkətlərin iştirakı texnoloji və maliyyə dayanıqlılığını təmin edir.
Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) 2026-cı il
2026-cı ildə Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) Avropanın enerji təhlükəsizliyinin əsas elementi statusunu daha da möhkəmləndirdi. Yanvarın 1-dən etibarən kompressor stansiyalarının modernləşdirilməsi sayəsində TAP boru kəmərinin ötürücülük qabiliyyəti ildə 1,2 milyard kubmetr artdı. Azərbaycan ixrac coğrafiyasını aktiv şəkildə şaxələndirir və tədarükü artırmağa hazırdır. CQD infrastrukturunun qlobal miqyasda genişləndirilməsi üçün Bakı avropalı tərəfdaşlarla uzunmüddətli müqavilələrin bağlanması və qaz hasilatı (upstream) layihələrinin birgə maliyyələşdirilməsi barədə danışıqlar aparır.
Nəticə
Cənub Qaz Dəhlizi təkcə infrastruktur deyil, həm də Avropanın enerji xəritəsini dəyişdirən strateji layihədir. Sabit qaz tədarükünü təmin edərək, CQD enerji mənbələrinin diversifikasiyasına və Xəzər regionu ilə Avropa arasında iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsinə töhfə verir. Maliyyə və siyasi çağırışlara baxmayaraq, layihə beynəlxalq dəstək və səmərəli idarəetmə sayəsində uğur nümayiş etdirir. Gələcəkdə CQD təkcə qazın deyil, həm də yaşıl enerjinin nəqli üçün platforma ola bilər ki, bu da qlobal enerji keçidində onun rolunu gücləndirəcək.
