ASEAN: tarixi və məqsədləri

Cənub-Şərqi Asiya Dövlətləri Assosiasiyası (ASEAN) 1967-ci il avqustun 8-də Tailandın paytaxtı Banqkokda təsis edilib. Təşkilatın əsasını Bankok Bəyannaməsini imzalayan beş qurucu dövlət - İndoneziya, Malayziya, Filippin, Sinqapur və Tailand qoyub. Soyuq müharibə dövründə regional sabitliyi təmin etmək, iqtisadi əməkdaşlığı gücləndirmək və üzv dövlətlər arasında siyasi münaqişələrin qarşısını almaq bu birliyin əsas hədəfi olub. 

Sonrakı onilliklərdə assosiasiya genişlənməyə davam edib. Bruney 1984-cü ildə, Vyetnam 1995-ci ildə, Laos və Myanma 1997-ci ildə, Kamboca isə 1999-cu ildə təşkilata qoşulub. Uzun illər 10 üzvlü qalan ASEAN-a 2025-ci ilin oktyabrında növbəti dəfə yenilənmə gəlib: Şərqi Timor 26 oktyabr 2025-ci ildə təşkilatın 11-ci üzvü olub. Bu, 1999-cu ildən bəri assosiasiyanın ilk genişlənməsi kimi tarixə düşüb və Şərqi Timorun 14 illik danışıqlar prosesinin nəticəsi olub. 

Hazırkı üzv dövlətlər

Bu gün ASEAN-a daxil olan 11 dövlət bunlardır: İndoneziya, Malayziya, Filippin, Sinqapur, Tailand, Bruney, Vyetnam, Laos, Myanma, Kamboca və Şərqi Timor. Region təxminən 680 milyon əhaliyə malikdir və dünyanın ən sürətlə inkişaf edən iqtisadi zonalarından biri sayılır.

İdarəetmə strukturu

ASEAN-ın işini əlaqələndirmək üçün Baş Katiblik fəaliyyət göstərir və bu qurumun rəhbəri hazırda doktor Kao Kim Hourndur. Baş Katiblik üzv dövlətlər arasında qərar qəbulunu asanlaşdırır, sammitlərin təşkilinə nəzarət edir və hər il fərqli üzv dövlət tərəfindən icra olunan sədrlik funksiyasına dəstək verir. 2026-cı ildə ASEAN-a sədrliyi Filippin həyata keçirir. 

Təşkilat üç əsas istiqamətdə fəaliyyət göstərir: Siyasi-Təhlükəsizlik Birliyi, İqtisadi Birlik və Sosial-Mədəni Birlik. Bu üç sütun assosiasiyanın ümumi "ASEAN Community" konsepsiyasının əsasını təşkil edir və üzv dövlətlər arasında hərtərəfli inteqrasiyanı hədəfləyir.

İqtisadi əhəmiyyəti

ASEAN Azad Ticarət Zonası çərçivəsində üzv dövlətlər arasında gömrük maneələri əhəmiyyətli dərəcədə azaldılıb. Region qlobal təchizat zəncirlərində, xüsusilə elektronika, toxuculuq və kənd təsərrüfatı sahələrində mühüm rol oynayır. Bundan əlavə, ASEAN Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya, Hindistan, Avstraliya və Yeni Zelandiya kimi tərəfdaşlarla genişmiqyaslı ticarət sazişləri imzalayıb ki, bunların arasında Regional Hərtərəfli İqtisadi Tərəfdaşlıq (RCEP) sazişi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Regional təhlükəsizlik və diplomatiya

ASEAN "mərkəzilik" prinsipini əsas götürərək Cənub-Şərqi Asiyada təhlükəsizlik dialoqlarının aparıcı platforması rolunu oynayır. ASEAN Regional Forumu və Şərqi Asiya Sammiti kimi mexanizmlər vasitəsilə təşkilat böyük dövlətlərlə - ABŞ, Çin, Rusiya və Avropa İttifaqı ilə - mütəmadi əməkdaşlıq aparır. Cənubi Çin dənizindəki ərazi mübahisələri kimi mürəkkəb məsələlərdə ASEAN dialoq və konsensus yolu ilə vəziyyəti tənzimləməyə çalışır.

Nəticə

Yarım əsrdən artıq tarixə malik olan ASEAN bu gün Cənub-Şərqi Asiyanın siyasi sabitliyini və iqtisadi tərəqqisini təmin edən əsas regional qurumlardan birinə çevrilib. Şərqi Timorun üzvlüyə qəbulu ilə təşkilat növbəti inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub və regional inteqrasiyanı daha da dərinləşdirməyə hazırlaşır.