Dövlət Sosial Müdafiə Fondu (DSMF)

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sosial Müdafiə Fondu (DSMF) ölkə vətəndaşlarının sosial sığortasını və pensiya təminatını təmin edən əsas dövlət qurumudur. 1992-ci ildə təsis edilmiş fond, Azərbaycanın əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə, həssas qrupların müdafiəsinə və beynəlxalq standartlara uyğun dayanıqlı sosial təminat sisteminin inkişafına yönəlmiş sosial siyasətinin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.

Yaranma və inkişaf tarixi

DSMF 30 sentyabr 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin Fərmanı ilə Pensiya Fondu və Sosial Sığorta Fondunun bazasında təsis edilmişdir. Bu qərar SSRİ-nin dağılmasından sonra bazar iqtisadiyyatına keçid şəraitində sosial təminat sisteminin modernləşdirilməsi zərurətinə cavab idi. Sovet dövründə sosial sığorta və pensiyalar birbaşa dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilirdi və vətəndaşlar birbaşa ödənişlər etmirdilər. DSMF-nin yaradılması məcburi sosial ödənişlərə əsaslanan yeni modelin tətbiqinə imkan verdi.

Sistemin islahatının əsas mərhələlərinə 1997 və 2001-ci illərdə sosial sığorta haqqında qanunlar və pensiya islahatları, həmçinin 4 avqust 2003-cü il tarixli Prezident Fərmanı daxildir ki, bu da pensiya və sosial müavinətlərin verilməsi, maliyyələşdirilməsi və nəzarəti funksiyalarını Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyindən DSMF-yə ötürdü. Bu addımlar sistemin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasına və səmərəliliyinin artırılmasına kömək etdi.

2006-cı ildə DSMF Beynəlxalq Sosial və Pensiya Fondları Assosiasiyasının tam hüquqlu üzvü oldu, 2007-ci ildə isə Moskvada keçirilən I Ümumdünya Sosial Təminat Forumunda bu assosiasiyasının Avropa şəbəkəsinin Rəhbər Komitəsinin üzvü seçildi. Bu hadisələr fondun nailiyyətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını vurğulayır.

Əsas funksiyalar və vəzifələr

DSMF Azərbaycan vətəndaşlarının sosial müdafiəsini təmin etmək üçün geniş funksiyalar yerinə yetirir. Fondun əsas vəzifələri arasında:

Ödənişlərin toplanması və idarə edilməsi: DSMF 1992-ci ildən etibarən əmək haqqı fondunun 40%-ni təşkil edən məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının toplanmasına cavabdehdir (85% pensiyalara, 15% sosial sığortaya yönəldilir). Fond sığortaçılar tərəfindən qanunvericiliyə riayət olunmasına nəzarət edir və pozuntulara görə sanksiyalar tətbiq edir.

Pensiya və müavinətlərin ödənilməsi: DSMF əmək pensiyalarının, sosial müavinətlərin və ünvanlı sosial yardımın vaxtında hesablanmasını və ödənilməsini təmin edir. Məsələn, 2022-ci ildə fond yanvar və fevral ayları üçün 772 min vətəndaşa sosial müavinət və pensiya ödəyib.

Nəzarət və tənzimləmə: Fond ödənişlərin toplanmasını və sosial ödənişlərin maliyyələşdirilməsini tənzimləyən normativ aktlar hazırlayır, həmçinin onların məqsədyönlü istifadəsinə nəzarət edir.

Sistemin modernləşdirilməsi: DSMF fəal şəkildə rəqəmsal texnologiyaları tətbiq edir. 2011-ci ildə fondun rəsmi saytı (sspf.gov.az) istifadəyə verildi ki, bu da məlumat və elektron xidmətlərə çıxış təmin edir. Həmçinin fond vətəndaşların sosial xidmətlərə çıxışını asanlaşdıran DOST mərkəzləri ilə əməkdaşlıq edir.

Pensiya sisteminin strukturu

DSMF tərəfindən idarə olunan Azərbaycanın pensiya sistemi üç səviyyəni əhatə edir:

Əmək pensiyaları: Vətəndaşların və işəgötürənlərin sığorta haqlarından asılı olan əsas pensiya təminatı növü. Bunlar yaşlı insanlara, əlillərə və ailə başçısını itirmiş şəxslərə təqdim edilir.

Sosial yardım: Bu səviyyə əmək pensiyası hüququ olmayan vətəndaşları əhatə edərək minimal sosial müdafiə səviyyəsini təmin edir.

Qeyri-dövlət pensiyaları: Bu seqmentin inkişafı dövlətin nəzarəti altındadır və pensiya təminatı mənbələrinin diversifikasiyasına yönəlib.

DSMF tərəfindən həyata keçirilən pensiya islahatı sistemin maliyyə dayanıqlığını təmin etməyə, əhalinin rifahını yüksəltməyə və bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinə uyğunlaşmağa yönəlib. İslahat ödənişlər və ödəmələr arasındakı əlaqənin gücləndirilməsini, həmçinin vəsaitlərin idarə edilməsinin səmərəliliyinin artırılmasını əhatə edir.

Nailiyyətlər və çağırışlar

DSMF sosial siyasətin həyata keçirilməsində əhəmiyyətli uğurlar nümayiş etdirir. Məsələn, 2022-ci ildə Azərbaycan parlamenti fondun 2022-ci il üçün büdcəsini təsdiqlədi ki, bu da xərclərin 3,1% artmasını nəzərdə tuturdu və bu da ünvanlı sosial yardımın məbləğini artırmağa və vaxtında ödənişləri təmin etməyə imkan verdi. COVID-19 pandemiyası dövründə fond virusla mübarizədə iştirak edən şəxslərə əlavələrin ödənilməsini operativ şəkildə təşkil etdi.

Lakin fondun qarşısında çağırışlar da durur. Onlardan biri xidmətlərin əlçatanlığını və şəffaflığını artırmaq üçün daha da rəqəmsallaşdırılması zərurətidir. Həmçinin əhalinin yaşlanması kimi demoqrafik dəyişikliklər şəraitində pensiya sisteminin dayanıqlığı məsələsi də aktual olaraq qalır.

Rəhbərlik və beynəlxalq əməkdaşlıq

2013-cü ildən DSMF-nin İdarə Heyətinin sədri əvvəllər sədr müavini vəzifəsində çalışmış Elman Mehdiyevdir. 2025-ci ildə İdarə Heyətinin yeni sədrinin təyin edilməsi elan edildi ki, bu da fondun inkişafına yeni təkan verə bilər. DSMF Beynəlxalq Sosial Təminat Assosiasiyası da daxil olmaqla beynəlxalq təşkilatlarla fəal əməkdaşlıq edir ki, bu da təcrübə mübadiləsinə və ən yaxşı təcrübələrin tətbiqinə kömək edir.

Nəticə

Azərbaycanın Dövlət Sosial Müdafiə Fondu vətəndaşların sosial sabitliyini və müdafiəsini təmin edən fundamental strukturdur. Mövcudluğunun üç onilliyi ərzində fond köhnəlmiş sovet modelinin islahatından beynəlxalq standartlara uyğun müasir sistemin yaradılmasına qədər yol keçib. Çağırışlara baxmayaraq, DSMF innovasiyaları tətbiq edərək və əhalinin həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəlmiş Azərbaycanın sosial siyasətini gücləndirərək inkişaf etməyə davam edir.