Əcəmi Naxçıvani

Əcəmi ibn Əbubəkr Naxçıvani (XII əsrin 20-ci illəri, Naxçıvan – XIII əsr) – görkəmli orta əsr memarı, Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi, əsərləri Azərbaycanın mədəni irsinin simvollarına çevrilmiş şəxsdir. Səlcuq Atabəyləri dövründə yaşamış Əcəmi Yusif ibn Küseyir və Möminə xatun türbələri, həmçinin Naxçıvan Cümə məscidi ilə şöhrət qazanmışdır. Onun monumental, zərif və mürəkkəb naxışlarla fərqlənən əsərləri bu gün də heyranlıq və tədqiqat obyekti olaraq qalır.

Həyatı və dövrü

Əcəmi Naxçıvani XII əsrin 20-ci illərində Azərbaycan Atabəylər dövlətinin paytaxtı olan Naxçıvanda anadan olmuşdur. Onun dəqiq doğum tarixi məlum deyil, lakin 1976-cı ildə Azərbaycanda onun 850 illik yubileyi qeyd edilmiş, şərti olaraq 1136-cı il doğum ili kimi qəbul edilmişdir. XII əsrdə Naxçıvan böyük siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəz idi ki, bu da memarlığın çiçəklənməsinə şərait yaradırdı. Müasirləri tərəfindən "şeyx-ül-mühəndis" (mühəndislərin başçısı) adlandırılan Əcəmi bu şəhərdə işləyərək əsrləri aşan abidələr yaratmışdır. Onun adı türbələr üzərindəki yazılar sayəsində qorunub saxlanılmışdır, məsələn, Möminə xatun türbəsində: "Əcəmi ibn Əbubəkr əl-bənna ən Naxçıvani" ("Əcəmi, Əbubəkrin oğlu, Naxçıvandan olan memar").

Memarlıq irsi

Əcəmi Naxçıvani rasional konstruksiyaları və zəngin dekorları ilə seçilən Naxçıvan memarlıq məktəbinin əsasını qoymuşdur. Onun ilk məlum layihəsi – Yusif ibn Küseyir türbəsi (1162), atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvanın sifarişi ilə tikilmişdir. Bişmiş kərpicdən inşa edilmiş bu səkkizüzlü abidə Quran ayələrindən kufi yazıları və həndəsi naxışlarla bəzədilmişdir ki, bu da Əcəminin üslubunun xarakterik xüsusiyyətinə çevrilmişdir.

Onun yaradıcılığının zirvəsi Möminə xatun türbəsi (1186) hesab edilir, həmçinin Atabəy Günbəzi kimi də tanınır. İlkin hündürlüyü 34 metr olan (günbəzin itirilməsi səbəbindən bu gün 25 metrdir) bu onüzlü türbə Şəmsəddin Eldəgizin həyat yoldaşı və Cahan Pəhləvanın anasının şərəfinə ucaldılmışdır. Türbənin hər üzü unikal naxışla bəzədilmiş, kufi yazıları və firuzəyi şirli kərpiclər harmonik birləşmə yaradır. Yeraltı sərdabə və sferakonik günbəzlə daxili məkan Əcəminin mühəndislik dahiliyini nümayiş etdirir.

Əcəmiyə aid edilən Naxçıvan Cümə məscidi də onun ustalığını vurğulayır. Kompleksin bir hissəsi qorunub saxlanılmasa da, məscid regionun mühüm abidəsi olaraq qalır. Əcəminin işləri monumentallıq, proporsionallıq və dekorativ incəliyin birləşməsi sayəsində təkcə Azərbaycanın deyil, həm də qonşu ölkələrin memarlığına təsir göstərmişdir.

Təsiri və tanınması

Əcəminin yaradıcılığı riyazi dəqiqliyi və bədii ifadəliliyi ilə fərqlənirdi. Onun mürəkkəb həndəsi naxışlara əsaslanan ornamentləri incəsənət və elmin sintezini əks etdirirdi. O, Azərbaycanın memorial memarlığında üstünlük təşkil edən qüllə tipli türbələrin pioneri olmuşdur. Onun təsiri İran və Orta Asiya türbələrində izlənilir.

1976-cı ildə Əcəminin şərəfinə Naxçıvanda heykəltəraş Kamal Ələkbərovun işi olan abidə qoyulmuşdur. Onun büstü Azərbaycan Tarix Muzeyini bəzəyir, adı isə Bakı metrosunun "Memar Əcəmi" stansiyasına (1985-ci ildə açılıb) verilmişdir. Həmçinin heykəltəraş Zakir Əhmədov tərəfindən yaradılmış memarın abidəsi Bakıda Azərbaycan Milli Kitabxanasının fasadında qoyulmuşdur.

İrs

Əcəmi Naxçıvani memarlıq tarixində silinməz iz qoymuşdur. Onun Naxçıvan Muxtar Respublikasının turizm marşrutlarına daxil edilmiş türbələri tədqiqatçıları və turistləri cəlb edir. 2023-2024-cü illərdə Möminə xatun türbəsi Avstriya şirkəti Atelier Erich Pummer GMBh-ın iştirakı ilə bərpa edilmişdir ki, bu da onun dəyərini vurğulayır. Əcəmi mühəndislik və bədii dahiliyin simvolu olaraq qalır, onun əsərləri ilhamlandırmağa davam edir