"F-35 qırıcı-bombardmançı təyyarə (Lightning II)" teqi üzrə xəbərlər
F-35 "Lightning II" dünya aviasiyasında beşinci nəsil "stealth" (görünməz) qırıcı-bombardmançı kimi tanınır. Lockheed Martin tərəfindən hazırlanmış bu təyyarə universallığı, qabaqcıl texnologiyaları və malik olduğu gizli xüsusiyyətləri ilə müasir döyüş aviasiyasının zirvəsindədir.
F-35-in Yaradılma Tarixi
F-35, 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ-ın Birgə Zərbə Qırıcısı (JSF) proqramı çərçivəsində hazırlanmışdır. Məqsəd F-16, F/A-18 Hornet və AV-8B Harrier kimi köhnə təyyarələri əvəz edəcək universal bir platforma yaratmaq idi. 2001-ci ildə Lockheed Martin-in X-35 prototipi Boeing-in X-32 modelini üstələyərək qalib gəldi. İlk F-35 2006-cı ildə istehsal edildi və 2015-ci ildə ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə daxil oldu.
Təyyarə üç variantda istehsal olunur: F-35A (adi qalxma və eniş), F-35B (qısa qalxma və şaquli eniş) və F-35C (avianoselər üçün palub variantı). Proqramda Northrop Grumman, BAE Systems və Pratt & Whitney kimi şirkətlər iştirak edir. F-35 14-dən çox ölkədə, o cümlədən ABŞ, Böyük Britaniya, Yaponiya və İsraildə xidmətdədir.
Texniki Xüsusiyyətlər
F-35-in texniki imkanları onu müasir döyüş meydanında unikal edir. Əsas xüsusiyyətləri:
- Mühərrik: Pratt & Whitney F135, 1,93 Max (təxminən 2300 km/saat) sürət təmin edir.
- Silahlar: Daxili silah bölməsində AIM-120 AMRAAM, AIM-9X Sidewinder raketləri, GBU-31 JDAM bombaları və 25 mm GAU-22/A topu (yalnız F-35A-da). Xarici asqılarda əlavə silahlar daşıya bilər.
- Avionika: AN/APG-81 AESA radarı, elektro-optik hədəf sistemi (EOTS) və pilotsuz uçuş aparatları ilə inteqrasiya.
- Gizlilik: "Stealth" texnologiyası radarlara görünməzliyi təmin edir.
- Uçuş məsafəsi: 2200 km-ə qədər, F-35C-də 1140 km döyüş radiusu.
- Şlem: Artırılmış reallıq texnologiyalı pilot şlemi, 360 dərəcə görüntü təmin edir.
F-35-in sensor ekranı geniş məlumat təqdim etsə də, uçuş zamanı hər beşdən bir toxunuş uğursuz ola bilər. Səsli idarəetmə sistemi isə pilotlar tərəfindən etibarlı hesab edilmir.
2025-ci İldə Münaqişələrdə Rolu
F-35 2025-ci ildə bir sıra münaqişələrdə fəal iştirak etmişdir. İsrailin F-35I "Adir" variantı 2024-cü ilin sentyabrında Yəmənə, oktyabr və iyun 2025-ci ildə isə İrana zərbələr endirib. İyun zərbələrində İsrail xüsusi konformal yanacaq çənlərindən istifadə edərək İranda havada yanacaq doldurmadan əməliyyatlar keçirmişdir. Lakin İranın F-35-in vurulması haqda iddiaları (Mehr və Tasnim agentlikləri) sübutsuz və ehtimal ki, saxta görüntülərə əsaslanır.
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin F-35C-ləri 2025-ci ilin aprelində Qırmızı dənizdə Husi dronlarını vurmuş, bu, donanmanın bu təyyarəni döyüşdə ilk istifadəsi olmuşdur. Norveçiyanın F-35A-ları isə 2023-cü ildə Finlandiyada magistral yolda eniş edərək çevikliyini nümayiş etdirmişdir.
Problemlər və Perspektivlər
F-35 proqramı yüksək qiyməti (təyyarə başına təxminən 79-108 milyon dollar) və texniki problemləri ilə tənqid olunur. 2023-cü ildə ABŞ-da 55% F-35-in döyüşə hazır olduğu bildirilmiş, bu, Pentaqonun 85% hədəfindən aşağıdır. Mühərrik problemləri və proqram təminatı gecikmələri də çətinlik yaradır. İlon Mask təyyarənin həddən artıq mürəkkəb və bahalı olduğunu qeyd etmişdir.
Buna baxmayaraq, F-35-in gələcəyi parlaq görünür. 2025-ci ilə qədər 690-dan çox təyyarə təhvil verilib və NATO ölkələri 700 ədəd sifariş verməyi planlaşdırır. Kanada, Yunanıstan və Polşa kimi ölkələr 2026-2030-cu illərdə yeni partiyalar alacaq. Təyyarə 2040-cı illərə qədər xidmətdə qalacaq.
