FETÖ təşkilatı: müasir status və mübarizə üsulları

FETÖ, yəni “Fətullahçı Terror Təşkilatı”, Türkiyə hakimiyyətinin terror qruplaşması kimi təsnif etdiyi bir hərəkatdır. ABŞ-da yaşayan islam din xadimi Fətullah Gülen tərəfindən qurulan bu hərəkat əvvəlcə təhsil və xeyriyyə təşkilatları şəbəkəsi kimi təqdim olunurdu. Lakin Türkiyə FETÖ-nü 2016-cı ildə dövlət çevrilişinə cəhddə və təxribat fəaliyyətlərində ittiham edir. 

Hərəkatın mənşəyi və inkişafı

FETÖ, həmçinin “Xidmət” hərəkatı kimi tanınır (türkcədə “xidmət” mənasını verir), 1960-cı illərdə Fətullah Gülenin rəhbərliyi ilə yaranıb. Gülen islamı təhsil və dinlərarası dialoqla birləşdirməyi təbliğ edirdi. Hərəkat Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Balkanlar və ABŞ-da məktəblər, universitetlər və xeyriyyə fondları yaratdı. 2000-ci illərə qədər “Xidmət” yüzlərlə təhsil müəssisəsi, media və maliyyə qurumlarını, o cümlədən Asya Bankını idarə edirdi.

Türkiyədə hərəkat əvvəlcə Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Ədalət və İnkişaf Partiyasını (AKP) dəstəkləsə də, 2013-cü ildə korrupsiya skandalı səbəbindən münasibətlər pisləşdi. 2016-cı ilin mayında Türkiyə FETÖ-nü rəsmən terror təşkilatı elan etdi, iyulda isə çevriliş cəhdindən sonra hərəkatın üzvlərinə qarşı kütləvi repressiyalar başladı.

2016-cı il çevriliş cəhdi

15 iyul 2016-cı ildə bir qrup hərbçi Ankarada və İstanbulda əsas obyektlərə hücum edərək hakimiyyəti ələ keçirməyə cəhd etdi. Çevriliş vətəndaşların və hakimiyyətə sadiq qüvvələrin müqaviməti sayəsində uğursuz oldu. Türkiyə hakimiyyətinin məlumatına görə, toqquşmalarda 251 nəfər həlak olub, təxminən 2200 nəfər yaralanıb. Hakimiyyət çevrilişin təşkilində FETÖ-nü ittiham etdi, iddia edərək ki, Gülenin tərəfdarları orduya, polisə və məhkəmə sisteminə sızmışdı. 

2016-cı il hadisələrindən sonra Türkiyə geniş miqyaslı təmizləmələrə başladı: 100 mindən çox insan həbs olundu, işdən çıxarıldı və ya vəzifədən kənarlaşdırıldı, o cümlədən hərbçilər, hakimlər, müəllimlər və jurnalistlər. FETÖ ilə əlaqəli məktəblər, universitetlər və media bağlandı, hərəkatın aktivləri, o cümlədən Asya Bankı müsadirə edildi.

Struktur və təsir

Türkiyə hakimiyyətinin məlumatına görə, FETÖ yeddi səviyyəli iyerarxik quruluşa malikdir — adi tərəfdarlardan elit rəhbərliyə qədər. Hərəkat təhsil müəssisələri və biznes strukturları vasitəsilə üzvləri cəlb edir və maliyyələşdirirdi. Tərəfdarların dövlət qurumlarına sızaraq “paralel dövlət” yaratdığı iddia edilir. Türkiyədən kənarda FETÖ məktəblər, mədəniyyət mərkəzləri və xeyriyyə təşkilatları vasitəsilə fəaliyyət göstərir, bu da Azərbaycan və Pakistan kimi ölkələrdə narahatlıq doğurur.

Beynəlxalq reaksiya

Türkiyədən başqa, FETÖ Şimali Kipr, Pakistan və bəzi Körfəz ölkələri tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınıb. Lakin Avropa Şurası ölkələri, ABŞ və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasını imzalayan digər dövlətlər hərəkatı terrorçu kimi təsnif etmir, bu da Türkiyə ilə münasibətlərdə gərginlik yaradır. ABŞ Güleni ekstradisiya etməkdən imtina edir, onun çevrilişə cəlb olunmasına dair sübutların çatışmazlığını əsas gətirir.

Cari vəziyyət

2025-ci ildə Türkiyə FETÖ-nü casusluq və təxribat fəaliyyətlərində ittiham edərək beynəlxalq təzyiqləri gücləndirir. Ankara Azərbaycan kimi müttəfiqlərlə əməkdaşlıq edərək hərəkatla əlaqəli qurumların bağlanmasını təmin edir. Eyni zamanda, Ərdoğanın tənqidçiləri FETÖ ittihamlarının müxalifəti və söz azadlığını boğmaq üçün ist Reaksiyalar

Türkiyədən başqa, FETÖ Şimali Kipr, Pakistan və bəzi Körfəz ölkələri tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınıb. Lakin Avropa Şurası ölkələri, ABŞ və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasını imzalayan digər dövlətlər hərəkatı terrorçu kimi təsnif etmir, bu da Türkiyə ilə münasibətlərdə gərginlik yaradır. ABŞ Güleni ekstradisiya etməkdən imtina edir, onun çevrilişə cəlb olunmasına dair sübutların çatışmazlığını əsas gətirir.

Liderin ölümündən sonra strukturun transformasiyası

2026-cı ildə Fəthullahçı Terror Təşkilatı (FETÖ) dərin kimlik böhranı yaşayır. Təsisçisinin 2024-cü ilin sonlarında ABŞ-da vəfatından sonra, vaxtilə dünya miqyasında təhsil, maliyyə və media strukturlarını əhatə edən qeyri-mərkəzləşdirilmiş şəbəkə daxili parçalanma və liderlik mübarizəsi ilə üzləşib. Vahid ideoloji mərkəzin itirilməsi hərəkat daxilindəki koordinasiyanı zəiflətsə də, onun xaricdəki və Türkiyədəki gizli hüceyrələri hələ də fəaliyyətini davam etdirir.

Türkiyədə genişmiqyaslı mübarizə

Türkiyə xüsusi xidmət və hüquq-mühafizə orqanları üçün FETÖ-nün zərərsizləşdirilməsi prioritet vəzifə olaraq qalır. 2026-cı ildə ölkə daxilində "yatan hüceyrələrin" və təşkilatın maliyyələşdirilməsində iştirak edən şəxslərin aşkarlanmasına yönəlmiş mütəmadi genişmiqyaslı xüsusi əməliyyatlar keçirilir. Əvvəllər fəallıq göstərdikləri dövlət və hərbi qurumlara struktur tərəfdarlarının sızmasının qarşısının alınmasına xüsusi diqqət yetirilir.

Problemin beynəlxalq aspekti

Beynəlxalq arenada Türkiyə FETÖ üzvlərinə sığınacaq verən ölkələrə diplomatik təzyiq göstərməyə davam edir. Təşkilatın lobbiçilik imkanlarının zəifləməsinə baxmayaraq, onun nümayəndələri fəaliyyətlərini insan haqları təşəbbüsləri adı altında yenidən qurmağa çalışırlar. Lakin obyektiv təhlil onun qlobal nüfuzunun ardıcıl olaraq azaldığını göstərir.